Πότε η αδικία παύει να αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό και αρχίζει να καθορίζει τον τρόπο λειτουργίας μιας ολόκληρης κοινωνίας; Το «Κατηγορώ» του Εμίλ Ζολά και το «Εκτός Ύλης Reloaded» του Κώστα Λεϊμονή θέτουν αυτό το κοινό ερώτημα. Τα δύο έργα εξετάζουν την απόσταση ανάμεσα στις αξίες που διακηρύσσει η εξουσία και στις πρακτικές της.
Και τα δύο αποτελούν δημόσιες καταγγελίες κατά της αυθαιρεσίας και της ανομίας, σε δύο διαφορετικές αλλά εξίσου σκοτεινές εποχές. Το πρώτο παρεμβαίνει σε μια πραγματική ιστορική υπόθεση, ενώ το δεύτερο διατυπώνει την καταγγελία μέσα από τη θεατρική γραφή. Χάρη στη διαφορετική μορφή τους, τα δύο έργα φωτίζουν διαφορετικές διαστάσεις της ίδιας θεσμικής και κοινωνικής παθογένειας.
Το «Κατηγορώ» αφορά την υπόθεση Ντρέιφους, στη Γαλλία στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα. Το 1894, στρατοδικείο καταδίκασε άδικα τον Άλφρεντ Ντρέιφους, Γάλλο αξιωματικό εβραϊκής καταγωγής, με την κατηγορία ότι παρέδιδε στρατιωτικά μυστικά στη Γερμανία. Ο Ζολά παρενέβη δημόσια για να υπερασπιστεί την αθωότητά του και να καταγγείλει τη συγκάλυψη. Ο αντισημιτισμός, η στρατιωτική αυθεντία και η χειραγώγηση της κοινής γνώμης συγκροτούν το περιβάλλον της άδικης καταδίκης. Ωστόσο, το κείμενο διευρύνει το διακύβευμα: η καταπάτηση των δικαιωμάτων ενός ανθρώπου δοκιμάζει ολόκληρη τη δημοκρατική κοινωνία.
Αντίστοιχα, το «Εκτός Ύλης» εξετάζει τη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα μέσα από τη διάψευση των πολιτικών υποσχέσεων. Η ανεργία, η μετανάστευση, οι πελατειακές σχέσεις και οι συλλογικές τραγωδίες αποκαλύπτουν την απόσταση ανάμεσα στην εκπροσώπηση και την εγκατάλειψη. Η ανανεωμένη εκδοχή ενσωματώνει γεγονότα της περιόδου 2016–2024, συνδέοντας την πολιτική παρακμή με αναγνωρίσιμα κοινωνικά τραύματα (Μάτι, Τέμπη).
Η ιστορική σύγκριση, επομένως, δεν σημαίνει ούτε ταύτιση των συνθηκών ούτε πιστή επανάληψη της ιστορίας. Αναδεικνύει, όμως, μια επίμονη πρακτική: η εξουσία επικαλείται το συλλογικό συμφέρον, ενώ προστατεύει την ίδια της τη συνέχεια. Έτσι, η πρόοδος μιας εποχής δεν εξασφαλίζει αυτομάτως ούτε δικαιοσύνη ούτε ουσιαστικό σεβασμό στην ανθρώπινη ζωή.
Η αδικία και ο αγώνας για δικαιοσύνη
Στο «Κατηγορώ», η αδικία προκύπτει μέσα από συγκεκριμένες αποφάσεις, παραποιήσεις και ενέργειες συγκάλυψης που αποκτούν θεσμική κάλυψη. Το έργο αποκαλύπτει πώς η υπεράσπιση ενός αρχικού λάθους μπορεί να εξελιχθεί σε συνειδητή συντήρηση ενός εγκλήματος. Το κρίσιμο σημείο βρίσκεται στη στιγμή που οι αρμόδιοι γνωρίζουν, αλλά επιλέγουν να προστατεύσουν το κύρος τους.
Στο «Εκτός Ύλης», η αδικία αγγίζει περισσότερα επίπεδα και διαπερνά την καθημερινή εμπειρία της κοινωνίας. Η πολιτική αναξιοπιστία στερεί ευκαιρίες, υπονομεύει προσδοκίες και μετατρέπει τους ανθρώπους σε αριθμούς, ψηφοφόρους ή εξαρτημένους αποδέκτες εξυπηρετήσεων. Έτσι, το έργο αναδεικνύει την κοινωνική διάσταση μιας αδικίας που συχνά δεν χωρά σε μία δικαστική υπόθεση.
Παράλληλα, τα δύο κείμενα παρουσιάζουν τη δικαιοσύνη ως απαίτηση που χρειάζεται δημόσια διεκδίκηση και συνεχή κοινωνική εγρήγορση. Οι θεσμοί δεν αρκούν από μόνοι τους, όταν εκείνοι που τους υπηρετούν ακυρώνουν στην πράξη τον σκοπό τους. Η νομιμότητα χάνει το ουσιαστικό της περιεχόμενο όταν προσφέρει διαδικαστική κάλυψη στην αυθαιρεσία και απομακρύνει τη λογοδοσία.
Ωστόσο, η κατακραυγή αποκτά σύνθετη σημασία, επειδή η ένταση μιας συλλογικής αντίδρασης δεν αποδεικνύει την ορθότητά της. Στο «Κατηγορώ», η χειραγώγηση του πλήθους δείχνει ότι η κοινωνική οργή μπορεί να στραφεί εναντίον του αθώου. Αντίστοιχα, το «Εκτός Ύλης» θέτει ένα καίριο ερώτημα: πότε η αγανάκτηση αποκτά πολιτικό περιεχόμενο και πότε προσφέρει απλώς εκτόνωση;
Ο κοινός προβληματισμός αφορά, επομένως, τη μετάβαση από την αντίδραση στην απαίτηση για έλεγχο, ευθύνη και επανόρθωση. Η καταγγελία ανοίγει τη δυνατότητα αλλαγής, αλλά δεν καταργεί από μόνη της τις συνθήκες που παράγουν την αδικία. Χρειάζεται συνέχεια, διαφορετικά η κοινωνία κινδυνεύει να συνηθίσει ακόμη και τις ίδιες της τις κραυγές διαμαρτυρίας.
Παρακμή, πτώση και δημοκρατική ευθύνη
Η παρακμή αποτελεί βασικό νόημα των δύο έργων, επειδή αποκαλύπτει τη σταδιακή αποσύνδεση της εξουσίας από τις αρχές της. Στο «Κατηγορώ», η επίκληση της εθνικής τιμής περιλαμβάνει πρακτικές που τελικά την υπονομεύουν. Στο «Εκτός Ύλης», οι διακηρύξεις για πρόοδο και ευημερία συγκρούονται με την κοινωνική εγκατάλειψη και τη διάψευση.
Αντίστοιχα, η πτώση αφορά την υποχώρηση του ανθρώπινου μέτρου μπροστά στην αυτοσυντήρηση, στη φιλοδοξία και στο συμφέρον. Ο Λεϊμονής χρησιμοποιεί την προσωπική ιστορία του θεατρικού ήρωα για να καταστήσει ορατές τις συνέπειες αυτής της υποχώρησης. Η οικογενειακή αποξένωση αποκτά έτσι ευρύτερη σημασία, συνδέοντας τη δημόσια ανευθυνότητα με την απώλεια της ανθρώπινης επαφής.
Παράλληλα, η αγωνία στα δύο κείμενα αφορά το ενδεχόμενο μιας κοινωνίας που αναγνωρίζει την καταστροφή χωρίς να αντιδρά. Στο «Κατηγορώ», η συγκάλυψη απειλεί την εμπιστοσύνη στην αλήθεια και στη δυνατότητα απονομής ουσιαστικής δικαιοσύνης. Στο «Εκτός Ύλης», η επαναλαμβανόμενη διάψευση απειλεί την ίδια την προσδοκία ότι η πολιτική μπορεί να αλλάξει τη ζωή.
Εδώ αποκτούν ιδιαίτερη σημασία οι πολίτες, ως φορείς κρίσης, συμμετοχής και ελέγχου της εξουσίας που τους εκπροσωπεί. Τα έργα μάς καλούν να εξετάσουμε πώς η ανοχή, η προκατάληψη ή η παραίτηση διευκολύνουν την αναπαραγωγή της αυθαιρεσίας. Ωστόσο, η κοινωνική ευθύνη δεν εξισώνει εκείνους που αποφασίζουν με εκείνους που πληρώνουν το τίμημα των αποφάσεων.
Η δημοκρατία, επομένως, προβάλλει ως διαρκής απαίτηση λογοδοσίας, προστασίας των δικαιωμάτων και ουσιαστικής συμμετοχής στην κοινή ζωή. Η αυτοκριτική αποκτά αξία όταν τη συνοδεύουν πράξεις, ενώ η συγγνώμη παραμένει ανεπαρκής όταν αφήνει άθικτες τις συνέπειες. Αυτό το χάσμα ανάμεσα στην παραδοχή και στην επανόρθωση κρατά ανοιχτή την πολιτική ένταση της σύγκρισης.
Η νατουραλιστική ματιά ως αποκάλυψη
Η αναφορά στον νατουραλισμό χρειάζεται ακρίβεια, καθώς τα δύο έργα ανήκουν σε διαφορετικά είδη και υπηρετούν διαφορετικές λειτουργίες. Το «Κατηγορώ» αποτελεί δημόσια πολιτική παρέμβαση, παρότι ο Ζολά κατέχει κεντρική θέση στο νατουραλιστικό λογοτεχνικό ρεύμα. Δεν αρκεί, επομένως, η ταυτότητα του δημιουργού για να κατατάξουμε αυτομάτως κάθε κείμενό του στην ίδια κατηγορία.
Μπορούμε, ωστόσο, να αναγνωρίσουμε μια συγγένεια στην επιμονή με την οποία τα δύο έργα εξετάζουν τις κοινωνικές συνθήκες και τους μηχανισμούς συμπεριφοράς. Στο «Κατηγορώ», η αποκάλυψη της συγκάλυψης συνδέει τις ατομικές αποφάσεις με τις πιέσεις και τις προκαταλήψεις του περιβάλλοντος. Η καταγγελία αποκτά δύναμη επειδή φωτίζει τους μηχανισμούς που γεννούν την αδικία, πέρα από μια αφηρημένη επίκληση του κακού.
Αντίστοιχα, το «Εκτός Ύλης» παρουσιάζει νατουραλιστικές όψεις μέσα από την καθημερινή γλώσσα και τη φθορά των ανθρώπινων σχέσεων. Το κοινωνικό περιβάλλον επηρεάζει τις επιλογές, ενώ η επιδίωξη της επιτυχίας διαβρώνει σταδιακά την προσωπική και συλλογική συνείδηση. Ωστόσο, οι αναδρομές, οι ποιητικές παρεμβολές και η ρητορική καταγγελία διευρύνουν τη γραφή πέρα από τον αυστηρό νατουραλισμό.
Η ουσιαστική συγγένεια είναι στην αποκάλυψη της παρακμής ως διαδικασίας που διαμορφώνουν καθημερινές πράξεις, θεσμικές πρακτικές και κοινωνικές συνήθειες. Η αδικία αποκτά διάρκεια επειδή κάποιοι τη σχεδιάζουν, άλλοι τη συγκαλύπτουν και άλλοι μαθαίνουν να ζουν μαζί της. Έτσι, η ανάγνωση μεταφέρει το ερώτημα από την καταδίκη του προφανούς κακού στην εξέταση της καθημερινής συνενοχής.
Τα δύο έργα αφήνουν, τελικά, ανοιχτή μια απαίτηση: να πάψει η δημοκρατία να προσφέρει άλλοθι στην αυθαιρεσία. Η δικαιοσύνη χρειάζεται ανθρώπους που επιμένουν, θεσμούς που ελέγχονται και μια κοινωνία που αρνείται να εξοικειωθεί με την ανομία. Γιατί η πιο βαθιά παρακμή αρχίζει όταν η αδικία εξακολουθεί να μας πληγώνει, αλλά παύει πλέον να μας κινητοποιεί.
