Αν σου έλεγε κανείς ότι το μπαλέτο, ως λέξη, έχει ελληνική καταγωγή θα το πίστευες; Το μυαλό μας ταξιδεύει στην Ρωσία και στα ξακουστά μπαλέτα Μπολσόι με τους μοναδικούς του χορευτές. Αν ισχυριζόμασταν ότι το «σκετς» είναι ελληνικής καταγωγής θα το πίστευες; Οι λέξεις ταξιδεύουν στον χρόνο και πολύ συχνά φιλοξενούνται από άλλες γλώσσες. Αλλάζουν ή παραλλάζουν ερμηνεία, τροποποιούνται μορφολογικά, και τελικά αποκρύπτουν την ελληνική τους ταυτότητα. Με ένα τρόπο ξεχνούν για λίγο την ρίζα τους και την γλώσσα δημιουργίας τους. Όταν επιστρέφουν και επαναπατρίζονται στην γλώσσα από την οποία προήλθαν, ονομάζονται αντιδάνεια. Με τον όρο «αντιδάνεια» αναφερόμαστε σε λέξεις που προέρχονται από την ελληνική γλώσσα, ταξίδεψαν σε άλλες γλώσσες και επέστρεψαν στην ελληνική γλώσσα ως «δάνεια». Δάνεια αποτελούν οι λέξεις που ενσωματώνονται σε γλώσσες προερχόμενες από άλλες γλώσσες (Μπαμπινιώτης, 2002).
Σε μια πιο εκλαϊκευμένη απόδοση, πρόκειται για ελληνικές λέξεις που εισχώρησαν σε άλλες γλώσσες, συχνά αλλάζοντας μορφή, και έπειτα επέστρεψαν στην ελληνική γλώσσα αλλαγμένες. Αυτό το ταξίδι λέξεων είναι πολύ σύνηθες στις γλώσσες τυλίγοντας με ένα πέπλο μυστηρίου την ιστορία και την διαδρομή που χάραξε η κάθε λέξη. Οι λέξεις που παρουσιάζονται παρακάτω είναι επιλεγμένες και χρησιμοποιούνται στην καθημερινότητα, ενώ σε πρώτη ανάγνωση δεν φαίνεται ότι πρόκειται για ελληνικές.
Βραχιόλι
Ο βραχίων, στην αρχαιοελληνική σήμαινε το μέρος του χεριού. Πέρασε στην λατινική ως brachium και από εκεί ως brachiale (= το περιβραχιόνιο). Το βραχιάλιον εισέβαλε στην ελληνική, έγινε βραχιόλιον και σήμερα αποκαλείται βραχιόλι.
Βάρκα
Προέρχεται από το αρχαιοελληνικό βαρίς (= είδος πλοίου αιγυπτιακής προέλευσης). Η λέξη ταξίδεψε στην λατινική και αργότερα πέρασε στην ιταλική ως barca. Από εκεί επιστρέφει ως αντιδάνειο στην ελληνική ως «βάρκα». Από την λέξη αυτή παράγονται οι λέξεις: βαρκάρης, μπαρκάρω και βαρκάδα.
Κορδέλα
Η αρχαία ελληνική λέξη χορδή (=χορδή μουσικού οργάνου) πέρασε στην λατινική ως chorda, σχηματίζοντας αργότερα το ενετικό corda και cordela ως υποκοριστικό. Η λέξη επιστρέφει στην νέα ελληνική υπό την μορφή αντιδανείου με αλλαγμένη σημασία. Η λέξη αποδίδεται ως το αξεσουάρ μαλλιών, ρούχων, παπουτσιών κτλ.
Μπαλέτο
Προέρχεται από το αρχαίο ρήμα βάλλω (= ρίχνω), από το οποίο σχηματίζεται η λέξη βαλλίζω, που σημαίνει ρίχνω τα πόδια εδώ και εκεί, χοροπηδάω, χορεύω. Η λέξη πέρασε στα λατινικά ως ballare (=χορεύω) και από εκεί στα ιταλικά balletto υποκοριστικό της λέξης ballo που σημαίνει χορός για να καταλήξει ως γλωσσικό αντιδάνειο στην ελληνική με τον όρο «μπαλέτο».
Μπάνιο
Από το αρχαιοελληνικό βαλανείον (=δωμάτιο λουτρού), πέρασε στην λατινική ως balneum/ balineum από όπου στην ιταλική έγινε bagno, για να επιστρέψει στα ελληνικά ως αντιδάνειο πλέον με την λέξη μπάνιο. Παράγωγες λέξεις αποτελούν η μπανιέρα και το μπανιστήρι ή ο μπανιστηρτζής. Η λέξη μπανιστηρτζής σε παλαιότερη εποχή περιέγραφε τους άνδρες που κοιτούσαν κρυφά τις γυναίκες που κολυμπούσαν.
Γάμπα
Από την αρχαία ελληνική καμπή, του ρήματος κάμπτω, που σημαίνει λυγίζω. Καμπή του ποδός, δηλαδή το λύγισμα, ή πιο συγκεκριμένα, το κύρτωμα του ποδιού, όπως ορίζεται ανατομικά η γάμπα. Η λέξη πέρασε στην λατινική ως camba και αργότερα στην ιταλική gamba.
Σκετς
Ταξίδεψε στο αγγλικό sketch και στο ιταλικό schizzo, λέξεις που προέρχονται από το λατινικό schedium. Η λέξη πρωτοεμφανίζεται στην αρχαία ελληνική από το σχέδιον (=σχέδιο, σχεδίασμα) για να πάρει την σημερινή ερμηνεία ως αυτοσχεδιασμός, πρόχειρος λόγος, σύντομο θεατρικό έργο.
Αυτές είναι μόνο λίγες, επιλεγμένες λέξεις που παρουσιάζονται από τα γλωσσικά αντιδάνεια. Ο πλούτος της ελληνικής γλώσσας και το μέγεθός της δεν μπορούν να αποτυπωθούν, προφανώς, σε μερικές μόνο γραμμές. Υπάρχουν πάρα πολλές λέξεις που έχουν την δική τους ιστορική διαδρομή. Τροποποιήθηκαν από τους φυσικούς ομιλητές της γλώσσας στην οποία εισέβαλαν και κατέληξαν πίσω στην ελληνική παραλλαγμένες. Το βέβαιο είναι ότι η ελληνική γλώσσα αποτέλεσε την βάση για πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες, όπως την αγγλική. Το ταξίδι των λέξεων μας δίνει την δυνατότητα να ερευνούμε και να ανακαλύπτουμε την γλώσσα μας που συνθέτει την ιστορία και τον πολιτισμό μας. Η γλώσσα μας αποτελεί την ταυτότητά μας που δεν πρέπει να χάσουμε. Προσδιοριζόμαστε μέσα από την αυτήν και οφείλουμε να την γνωρίζουμε, να την φροντίζουμε, να την μελετάμε και να την αγαπάμε για να την παραδώσουμε στις επόμενες γενιές.
Βιβλιογραφικές αναφορές
Ιορδανίδου, Ά. (2013). Αντιδάνεια: Ξένες λέξεις με ελληνική καταγωγή. Αθήνα: Ειδική έκδοση για την εφημερίδα Το Βήμα.
Μπαμπινιώτης, Γ. (2002). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Με σχόλια για την σωστή χρήση των λέξεων. Ερμηνευτικό Ετυμολογικό Ορθογραφικό Συνωνύμων- Αντίθετων Κύριων Ονομάτων Επιστημονικών Όρων Ακρονυμίων. 2η Έκδοση. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.
