O επιβαρυντής της περιβαλλοντικής κρίσης είναι η διατροφή όπου αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο για τη διατήρηση της υγείας του ανθρώπινου οργανισμού και ταυτοχρόνως είναι άρρηκτα συνδεδεμένη, ιδίως τη σημερινή εποχή, με τη περιβαλλοντική βιωσιμότητα. Από την απαρχή της ανθρώπινης ύπαρξης, οι διατροφικές πρακτικές αντανακλούν τη διαρκή αλληλεπίδραση και εκάστοτε σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον. Η ιστορική διαδρομή της διατροφής έχει οδηγήσει σε ένα σύγχρονο διατροφικό μοντέλο, το οποίο ακολουθείται ιδίως από τους πληθυσμός των λεγόμενων “δυτικών χωρών” με τα κοινωνικοοικονομικά στοιχεία που αυτοί φέρουν.
Τι περιλαμβάνει, όμως, το λεγόμενο “δυτικό μοντέλο διατροφής”;
Από τη βιομηχανική επανάσταση και έπειτα, η μηχανοποίηση της γεωργίας, η χρήση συνθετικών λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων και η εκβιομηχάνιση της παραγωγής τροφίμων αύξησαν θεαματικά την παραγωγικότητα για να καλύψουν τις απαιτούμενες ανάγκες του συνεχώς αυξανόμενου παγκόσμιου πληθυσμού, αλλά ταυτόχρονα ενίσχυσαν τη ρύπανση, την υποβάθμιση των εδαφών και την απώλεια βιοποικιλότητας. Στη σημερινή εποχή, τα διατροφικά πρότυπα έχουν αλλάξει άρδην συγκριτικά με 200 χρόνια πριν. Το λεγόμενο “δυτικό μοντέλο” διατροφής περιλαμβάνει την αυξημένη κατανάλωση ζωικών προϊόντων, επεξεργασμένων τροφίμων, κορεσμένων λιπαρών και αλατιού. Μάλιστα η επιλογή και κατ’ εξακολούθηση προσαρμογή σε αυτό το διατροφικό πρότυπο βλάπτει σημαντικά την ανθρώπινη υγεία. Συγκεκριμένα στο Global Burden of Disease Study, τονίζεται με σαφήνεια πως η μη ισορροπημένη διατροφή συγκαταλέγεται στους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου θνησιμότητας παγκοσμίως.
Και πως επηρεάζει η συγκεκριμένη διατροφή το περιβάλλον;
Το παρόν διατροφικό σύστημα σε όλη του την έκταση από τη παραγωγή έως τη κατανάλωση και την επεξεργασία και διαχείριση του τελικού εκάστοτε προϊόντος έχει παρατηρηθεί πως έχει αρνητική επίπτωση στο περιβάλλον. Έρευνες αποδεικνύουν πως η υπάρχουσα δομή του παγκόσμιου συστήματος τροφίμων είναι υπεύθυνη για περίπου 30–34% των συνολικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Η εκτροφή ζώων, με ιδιαίτερη έμφαση στη παραγωγή κόκκινου κρέατος, έχει παρατηρηθεί πως εμφανίζει δυσανάλογα υψηλό περιβαλλοντικό αποτύπωμα σε όρους χρήσης γης, κατανάλωσης νερού και εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα (CO₂) και μεθανίου (CH₄). ). Πιο αναλυτικά, είναι ευρέως γνωστό πως η εντατική κτηνοτροφία έχει οδηγήσει στην αποψίλωση δασικών εκτάσεων. Επί παραδείγματι, σε χώρες της Νότιας Αμερικής μεγάλες δασικές εκτάσεις έχουν καταστραφεί και μετατραπεί σε βοσκοτόπια για να εξυπηρετήσουν την ολοένα και αυξανόμενη ζήτηση για κατανάλωση. Την ίδια στιγμή, η εκτροφή αυτών των ζώων απαιτεί τη κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων νερού, ιδίως σε σύγκριση με τις φυτικές παραγωγές, προκαλώντας σημαντικά ζητήματα σε περιοχές του πλανήτη με περιορισμένους υδάτινους πόρους. Επιπροσθέτως ένα σημαντικό ζήτημα που σχετίζεται με τις αρνητικές επιδράσεις στο περιβάλλον δεν είναι άλλο από τη σπατάλη φαγητού, το λεγόμενο “food waste”. Έχει παρατηρηθεί με βάση επιστημονικές μελέτες πως το 1/3 των παραγόμενων τροφίμων δεν καταναλώνεται με αποτέλεσμα να προκαλείται τεράστια απώλεια φυσικών πόρων, ενέργειας και περίσσεια εργασιακή καταπόνηση. Αυτό το ζήτημα προκαλεί επιπροσθέτως επιβάρυνση του φαινομένου του θερμοκηπίου λόγω παραγωγής αερίων από την αποσύνθεση των τροφών. Τέλος, η μεταφορά αυτής της περίσσειας τροφίμων για την εξυπηρέτηση του πληθυσμού στα πλαίσια του παρόντος διατροφικού μοντέλου, αυξάνει τη παραγωγή διοξειδίου του άνθρακα (CO2).
Εν κατακλείδι,
Καθίσταται σαφής η στενή και διαχρονική σχέση μεταξύ διατροφής και περιβάλλοντος και ταυτοχρόνως προκύπτει πως τα σύγχρονα διατροφικά συστήματα αποτελούν έναν από τους βασικούς παράγοντες περιβαλλοντικής επιβάρυνσης σε παγκόσμιο. Η επισταμένη ανάλυση του “δυτικού μοντέλου διατροφής” φανερώνει τις σημαντικές περιβαλλοντικές συνέπειες που αυτό επιφέρει, επιβεβαιώνοντας ότι η διατροφή αποτελεί κρίσιμο πεδίο παρέμβασης για την αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής κρίσης. Πλέον και μετά από συστηματικές προσπάθειες φορέων και οργανισμών το πρόβλημα αυτό έχει διεθνώς αναγνωριστεί και η διατροφή έχει συμπεριληφθεί ως θεματική και ιδίως ως βασικός πυλώνας στην Ατζέντα 2030 για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Τελικά υπό το υπάρχον πλαίσιο η διατροφή δεν αποτελεί αποκλειστικά μια ατομική επιλογή αδιάφορη για το κοινωνικό σύνολο αλλά αντιθέτως προάγεται σε συλλογική ευθύνη με άμεσες επιπτώσεις στους πληθυσμούς και στη βιωσιμότητα του πλανήτη.
21252030 Agenda for Sustainable Development web.pdf
Βιβλιογραφία
- FAO. Sustainable food systems. Rome, 2018
- United Nations. Agenda 2030 for Sustainable Development, 2015
- Tilman D, Clark M. Global diets and the environment. Nature, 2014
- Popkin BM. Nutrition transition. Nutr Rev, 2017
