Τα μυστηριώδη γεωγλυφικά που έχουν ανακαλυφθεί -και συνεχίζουν να ανακαλύπτονται- απασχολούν εδώ και δεκαετίες τόσο τους ερευνητές όσο και το ευρύ κοινό. Εντύπωση προκαλεί η έκτασή τους, η ακρίβεια των σχηματισμών και οι τρόποι χάραξης, καθώς δημιουργήθηκαν σε μία εποχή όπου η εναέρια παρατήρηση δεν ήταν εφικτή. Παρά την πρόοδο της επιστήμης, τα αίτια της δημιουργίας των διάφορων γεωγλυφικών και οι μέθοδοι χάραξής τους δεν έχουν ακόμα εξακριβωθεί, εγείροντας ερωτήματα σχετικά με την προέλευση τους.
Τι είναι τα γεωγλυφικά;
Πρόκειται για εκτεταμένες λίθινες κατασκευές ή γεωμετρικές χαράξεις στην άμμο. Είναι εύκολα ορατές από τον αέρα ή ακόμα και από κοντινά υψώματα. Παρόλα αυτά, τα γεωγλυφικά είναι δύσκολα αναγνωρίσιμα από το έδαφος, γεγονός που καθυστέρησε σημαντικά την ανακάλυψη τους. Έχουν βρεθεί μαζικά σε αμμώδεις περιοχές και σε ζώνες της ερήμου, στη Μέση Ανατολή, στη Νότια Αμερική, στην Αγγλία καθώς και στην Αυστραλία.
Τα γεωγλυφικά της Μέσης Ανατολής
Στη Μέση Ανατολή και συγκεκριμένα σε περιοχές της Ιορδανίας, της Συρίας και της Σαουδικής Αραβίας, έχουν εντοπιστεί γεωγλυφικά, περισσότερα από τα οποία χρονολογούνται στην Εποχή του Λίθου. Η ανακάλυψη τους οφείλεται στις πτήσεις που διεξήγαγαν μέλη της Βασιλικής Πολεμικής Αεροπορίας (RAF) το 1927, από το Κάιρο προς την Βαγδάτη. Πρώτοι εκείνοι παρατήρησαν τους περίεργους γεωμετρικούς σχηματισμούς και ανέφεραν ότι τους εντόπισαν σε περιοχές «λάβας», γεγονός που εξηγεί πως τα γεωγλυφικά ήταν κατασκευασμένα από βασαλτικούς λίθους (ηφαιστειογενή πετρώματα). Οι ίδιοι διαπίστωσαν ότι οι Βεδουίνοι της ερήμου, γνώριζαν την ύπαρξη των γεωγλυφικών, τα οποία αποκαλουσαν «Έργα των αρχαίων ανθρώπων» («Works of Old Men»).
Οι ερευνητές χωρίζουν τα γεωγλυφικά της Ιορδανίας σε τέσσερις κατηγορίες: στους «τροχούς» («wheels»), στους «χαρταετούς» («kites»), στους «ελικοειδείς τοίχους» («meandering walls») και στα «μενταγιόν» («pendants»).
Οι «χαρταετοί» είναι ιδιαίτερα εκτεταμένοι καλύπτοντας ολόκληρες επιφάνειες χιλιομέτρων. Αν και ο λόγος κατασκευής τους δεν έχει εξακριβωθεί, πιθανολογείται ότι χρησιμοποιούνταν ως παγίδες αναχαίτισης άγριων ζώων ή ακόμα και ως ενέδρες κυνηγιού, οι οποίες τοποθετούνταν συνήθως σε μεταναστευτικές οδούς ζώων ή κοντά σε υδάτινες πηγές. Το άνοιγμα στην άκρη του γεωγλυφικού, περιβαλλόμενο από πέτρινα τοιχώματα, διοχέτευε τα κοπάδια ζώων σε μία στενότερη περιοχή, παγιδεύοντας τα.
Λίγα είναι γνωστά για την χρήση των «ελικοειδών τοίχων». Όσον αφορά τους «τροχούς» και τα «μενταγιόν», η λειτουργία τους αποτελεί αντικείμενο συζήτησης. Η επικρατέστερη εικασία τάσσεται υπέρ της τελετουργικής τους χρήσης σε ταφές, γεγονός που προδίδουν οι τύμβοι που περικλείονται στους «τροχούς».
Τα γεωγλυφικά του Περού
Στη Νότια Αφρική και συγκεκριμένα στο Περού έχει εντοπιστεί πλήθος γεωγλυφικών, που χρονολογούνται σε μεταγενέστερες περιόδους από εκείνα της Ιορδανίας. Τα γεωγλυφικά αυτά, έχουν μείνει γνωστά ως οι «Γραμμές της Νάζκα», καθώς έχουν εντοπιστεί κυρίως στην περιοχή Νάζκα, στο Περού.
Η ανθρωπότητα γνώρισε τις γραμμές της Νάζκα για πρώτη φορά το 1939, όταν ο αρχαιολόγος Paul Kosok τράβηξε τις πρώτες φωτογραφίες κατά την διάρκεια μίας πτήσης πάνω από την πεδιάδα της Νάζκα. Οι γραμμές χρονολογούνται από το 200 π.Χ. έως το 500 μ.Χ. , δηλαδή κατά την περίοδο ακμής του πολιτισμού των Νάζκα. Τα γεωγλυφικά που ανακαλύφθηκαν, απεικονίζουν πιστά ανθρώπινες μορφές, ζώα ή ακόμα και γεωμετρικά σχήματα, καλύπτοντας χιλιομετρικές εκτάσεις.
Έπειτα από την ανακάλυψή τους, ο Ιταλός αρχαιολόγος Giuseppe Orefici αφοσιώθηκε σε ανασκαφές και μελέτες, με σκοπό την ερμηνεία των τεράστιων χαράξεων που φαίνεται να ξεπερνούν τη λογική. Κατά τις πολύχρονες ανασκαφές του, μελέτησε το ιερό κέντρο των Νάζκα, το Καχουάτσι, που απέχει 12 χιλιόμετρα από τα γεωγλυφικά, φέρνοντας στο φως πολυάριθμα ευρήματα, ενώ παράλληλα εντόπισε μία ολόκληρη νεκρόπολη, 24 τετραγωνικών χιλιομέτρων.
Ο πολιτισμός των Νάζκα
Ευδοκιμώντας σε μία από τις πιο άνυδρες περιοχές του κόσμου, οι Νάζκα έζησαν στις νότιες ακτές του Περού, στην κοιλάδα Ίκα, από το 200 π.Χ. μέχρι περίπου το 650 μ.Χ. Η εξαφάνιση τους οφείλεται πιθανώς στο φαινόμενο Ελ Νίνιο, που προκάλεσε εκτεταμένες πλημμύρες, καταστροφικές για τους αναπτυσσόμενους πολιτισμούς.
Το Καχουάτσι, θεωρούταν το σημαντικότερο θρησκευτικό κέντρο του πολιτισμού των Νάζκα. Αποτελούσε το σημείο εκκίνησης των μονοπατιών που οδηγούσαν στα γεωγλυφικά και στις τελετουργικές περιοχές. Οι αρχαιολογικές ανασκαφές έχουν φέρει στο φως τελετουργικά αντικείμενα άρρηκτα συνδεδεμένα με τη θρησκεία των Νάζκα, γεγονός που αποδεικνύει ότι πρόκειται για έναν πολιτισμό βαθιά πνευματικό. Η ανακάλυψη αυτή αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο τα γεωγλυφικά να αποτελούσαν μέρος των τελετουργιών ή ακόμα και των ταφικών πρακτικών του πολιτισμού.
Πιθανές Ερμηνείες
Παρά τις συνεχείς μελέτες, οι αιτίες χάραξης των γραμμών παραμένουν έως και σήμερα άγνωστες, αφήνοντας τις θεωρίες σχετικά με τον σκοπό τους να αφθονούν. Το τεράστιο μέγεθος και οι εκκεντρικές αναπαραστάσεις των γεωγλυφικών απέδωσαν ποικίλες ερμηνείες, μεταξύ των οποίων η χρήση τους ως ρυάκια νερού, η παραπομπή τους σε αστρονομικά γεγονότα και η ανάμειξη τους σε θρησκευτικές τελετουργίες.
Μια από τις πρώτες επιστημονικές εξηγήσεις προτάθηκε από τον ερευνητή που έφερε στο φώς τις γραμμές, Paul Kosok. Ο ίδιος, στις μελέτες που διεξήγαγε στις αρχές της δεκαετίας του 1940, ανέφερε ότι στεκόταν στην άκρη μιας γραμμής αμέσως μετά το χειμερινό ηλιοστάσιο. Κοιτάζοντας ψηλά, διαπίστωσε ότι η γραμμή έδειχνε κατευθείαν προς τον ήλιο που έδυε, σηματοδοτώντας τη θέση του κατά την μικρότερη ημέρα του χρόνου. Η περαιτέρω μελέτη τον οδήγησε στο συμπέρασμα ότι οι γραμμές σηματοδοτούσαν βασικά σημεία στον ορίζοντα και αντανακλούσαν τις θέσεις του Ήλιου και της Σελήνης, υπενθυμίζοντας στους ανθρώπους πότε να φυτεύουν τις καλλιέργειες τους και πότε να συγκομίζουν.
Γεωγλυφικά: Πώς χρονολογούνται;
Η χρονολόγηση των γεωγλυφικών βασίζεται σε σύγχρονες μεθόδους και προϋποθέτει άριστη γνώση του αντικειμένου. Η επικρατέστερη μέθοδος είναι η ραδιοχρονολόγηση με άνθρακα-14. Η συγκεκριμένη τεχνική χρησιμοποιείται γενικότερα για την χρονολόγηση οργανικών υλικών (ξύλο, οστά, δέρμα) και έγκειται στην αρχή πως η μετρούμενη ποσότητα της συσσωρευμένης ραδιενέργειας είναι ανάλογη της ηλικίας του ευρήματος.
Στην περίπτωση των λίθινων γεωγλυφικών, στην Μέση Ανατολή, βρίσκει εφαρμογή η μέθοδος της οπτικά διεγερμένης φωταύγειας (OSL). Συγκεκριμένα, η διέγερση των -παγιδευμένων στα ευρήματα- ηλεκτρονίων αποδίδει φώς, καθιστώντας τις χαράξεις πιο φωτεινές και προδίδοντας πιο πρόσφατη διαταραχή της γύρω επιφάνειας.
Ένα ερώτημα που εύλογα γεννιέται στον αναγνώστη, είναι το πώς αυτές οι χαράξεις κατόρθωσαν να επιβιώσουν στο πέρασμα του χρόνου, παραμένοντας αψεγάδιαστες εκατομμύρια χρόνια αργότερα. Η απάντηση ωστόσο είναι απλούστερη απ’ όσο φαντάζεται κανείς. Οι προϊστορικοί άνθρωποι δεν ανέπτυξαν πολύπλοκες ή εξειδικευμένες τεχνικές· αρκούσε μια ρηχή χάραξη ώστε να αποκαλυφθεί το κατώτερο, λευκό στρώμα άμμου.
Το καθοριστικό στοιχείο για την διατήρηση των γεωγλυφικών βρίσκεται στην τοποθεσία τους. Τα περισσότερα από αυτά εντοπίζονται στα πλέον πιο άνυδρα σημεία του πλανήτη. Έτσι, απουσία βροχοπτώσεων και ισχυρών ανέμων, τα γεωγλυφικά παραμένουν αναλλοίωτα στους αιώνες, επιβιώνοντας μέχρι σήμερα.
Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς
‘Οσον αφορά την Νάζκα, έως το 2025, έχουν καταγραφεί 893 γεωγλυφικά, μεταξύ των οποίων ευθείες γραμμές, γεωμετρικά σχήματα και πιστές αναπαραστάσεις ανθρώπων, ζώων και φυτών. Από το 1994, αποτελούν Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO και αναγνωρίζονται ως η πιο αξιοσημείωτη ομάδα γεωγλυφικών στον κόσμο, από άποψη έκτασης, αριθμού και μεγέθους. Είναι βέβαιο ότι οι γραμμές της Νάζκα θα συνεχίσουν να απασχολούν το ευρύ κοινό για πολλά χρόνια ακόμη, καθώς δεν παύουν να αποτελούν ένα κομμάτι της αρχαιότητας που ξεπερνά την ανθρώπινη κατανόηση και προκαλεί δέος και απορία.
Πηγές
Θεοδωρακοπούλου, Κ.(2020).Τα γεωγλυφικά της Εποχής του Λίθου στην Μαυρη έρημο της Ιορδανίας. Ανακτήθηκε από https://www.themata-archaiologias.gr/wp-content/uploads/2020/07/jordan-geoglyfika-2020-4-1-54-66.pdf (τελευταία πρόσβαση 09/02/2026)
Pardo-Grau, C.(2021).Who where the Nasca?. British Museum. Ανακτήθηκε από https://www.britishmuseum.org/blog/who-were-nasca (τελευταία πρόσβαση 09/02/2026)
Scharping, N. (2021).The Enigma of Peru’s Nazca Lines, Giant Geoglyphs Etched in Desert Sand. Discover Magazine. Ανακτήθηκε από https://www.discovermagazine.com/the-enigma-of-perus-nazca-lines-giant-geoglyphs-etched-in-desert-sand-41885 (τελευταία πρόσβαση 09/02/2026)
