Στη Μεγαλόπολη Αρκαδίας μία διεθνής ομάδα ερευνητών από την Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ελλάδα προχώρησε στην ανακάλυψη των αρχαιότερων ξύλινων εργαλείων στον κόσμο, ηλικίας περίπου 430.000 ετών. Τα ευρήματα χρονολογούνται στην περίοδο του Μέσου Πλειστόκαινου, το οποίο διήρκησε από 774.000 έως 129.000 χρόνια πριν.
Μια ανακάλυψη με παγκόσμια σημασία
Τα ευρήματα εντοπίστηκαν στην θέση Μαραθούσα 1, κοντά στην Μεγαλόπολη. Πρόκειται για ένα κομμάτι κορμού σκλήθρου, σε μορφή ραβδιού, και ένα πολύ μικρό κομμάτι ξύλου από ιτιά ή από λεύκα. Αμφότερα τα κομμάτια φέρουν σαφή σημάδια ανθρώπινης επεξεργασίας και πιθανά σημάδια χρήσης. Η επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας, Κατερίνα Χαρβάτη, παλαιοανθρωπολόγος στο πανεπιστήμιο του Tübingen, περιγράφει στο ΒΗΜΑ τα αντικείμενα που ήρθαν στο φως. «Το πρώτο είναι ένα κομμάτι κορμού σκλήθρου το οποίο φέρει σαφή σημάδια της επεξεργασίας που έχει υποστεί προκειμένου να λειτουργήσει ως εργαλείο, αλλά και σημάδια φθοράς από τη μετέπειτα χρήση του. Εικάζουμε ότι θα μπορούσε να έχει χρησιμοποιηθεί είτε για να διευκολύνει την αφαίρεση φλοιού δένδρων, είτε ως σκαπτικό εργαλείο. Το δεύτερο είναι ένα πολύ μικρό κομμάτι ξύλου ιτιάς, ή ίσως λεύκας, και φαίνεται πως επεξεργάστηκε έτσι ώστε να μπορεί κανείς να το κρατά στο χέρι. Πρόκειται για ένα εντελώς νέο τύπο εργαλείου που παρατηρείται για πρώτη φορά, και ως εκ τούτου δεν είναι ακόμα γνωστό ποια μπορεί να ήταν η χρήση του».
Το τρίτο εύρημα που αναφέρεται είναι ένα μεγαλύτερο κομμάτι κορμού σκλήθρου «το οποίο φέρει βαθιές αυλακώσεις», όπως αναφέρει η ερευνήτρια, ενώ ταυτόχρονα αναφέρει πως «το είδος των αυλακώσεων δε συνάδει με ανθρώπινη επεξεργασία. Εικάζουμε ότι αυτές έγιναν από κάποιο μεγάλο σαρκοφάγο ζώο, ίσως μια αρκούδα». Επίσης γίνεται λόγος για ακόμα πέντε ευρήματα, τα οποία πιθανόν να αποτελούν εργαλεία, ωστόσο χρήζουν περεταίρω μελέτης. Συνολικά υπήρξαν 144 ευρήματα από τις ανασκαφικές περιόδους 2015-2019.
Τι μας αποκαλύπτουν τα ευρήματα
Τα ξύλινα ευρήματα που διαφεύγουν της προσοχής, καθώς για πολλούς δεν έχουν κάτι το «θεαματικό», στην πραγματικότητα ρίχνουν άπλετο φώς στον πολιτισμό που αναπτύχθηκε κατά την Κατώτερη Παλαιολιθική Περίοδο, στο Μέσο Πλειστόκαινο. Συγκεκριμένα, πρόκειται για μία περίοδο κατά την οποία παρατηρήθηκε διόγκωση του εγκεφάλου και ανάπτυξη σύνθετων συμπεριφορών από τους προϊστορικούς ανθρώπους. Τα λίθινα και οστέινα εργαλεία που εντοπίστηκαν στη Μαραθούσα 1 αναδεικνύουν την επιδεξιότητα και το εύρος των δραστηριοτήτων των ανθρώπων που κατοικούσαν εκεί. Παρά το μικρό τους μέγεθος, αναδεικνύουν ένα επίπεδο τεχνογνωσίας και αποτυπώνουν την ικανότητα διαχείρισης των φυσικών πόρων. Για τον λόγο αυτό, η ερευνητική ομάδα μελέτησε με ιδιαίτερη προσοχή και τα ξύλινα κατάλοιπα που αποκαλύφθηκαν κατά την ανασκαφή της θέσης.
Πριν από την πρόσφατη ανακάλυψη, τα αρχαιότερα τέχνεργα που θεωρούσαμε έως σήμερα, έχουν εντοπιστεί στην θέση Kalambo Falls στην Ζάμπια, και χρονολογούνται στα 476.000 χρόνια πριν. Παρόλα αυτά, τα εν λόγω αντικείμενα δεν χρησιμοποιούνταν ως εργαλεία αλλά είχαν περισσότερο την μορφή δομικού υλικού. Παρόμοια ευρήματα έχει φέρει στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη και σε άλλες χώρες όπως η Γερμανία , η Κίνα και το Ηνωμένο Βασίλειο. Ωστόσο όσα έχουν ανακαλυφθεί μέχρι σήμερα είναι πιο πρόσφατα από τα ευρήματα της Μαραθούσας.
«Τα ευρήματα θάφτηκαν πολύ γρήγορα στα παράλια της λίμνης». Η συγκλονιστική διατήρηση των εργαλείων στην Μεγαλόπολη
Εντύπωση προκαλεί η ακεραιότητα των ξύλινων εργαλείων που ήρθαν στο φως, καθώς το ξύλο, όπως και άλλα οργανικά υλικά, είναι ευαίσθητο και δύσκολο να διατηρηθεί στη διάρκεια του χρόνου. Η Μαραθούσα κάποτε βρισκόταν στην όχθη της λίμνης της Μεγαλόπολης, με αποτέλεσμα να προσφέρει κατάλληλες συνθήκες διατήρησης των ευρημάτων. Συγκεκριμένα, η κ. Χαρβάτη αναφέρει «Τα ευρήματα θάφτηκαν πολύ γρήγορα στα παράλια της λίμνης ή κάτω από ρηχό νερό, ιδανικές συνθήκες για να μην χαλάσουν ή να μην αποσυντεθούν τα οργανικά στοιχεία». «Σε αντίθεση με τα λίθινα, τα ξύλινα αντικείμενα χρειάζονται ειδικές συνθήκες για να διατηρηθούν σε καλή κατάσταση για μεγάλο χρονικό διάστημα.», λέει η Δρ. Annemieke Milks, ειδικός στα πρώιμα ξύλινα εργαλεία, «Εξετάσαμε προσεκτικά όλα τα ξύλινα ευρήματα, παρατηρώντας τις επιφάνειές τους στο μικροσκόπιο. Βρήκαμε σημάδια από τεμαχισμό και χαρακώσεις σε δύο αντικείμενα – σαφείς ενδείξεις ότι τα είχαν διαμορφώσει οι πρώιμοι άνθρωποι»
Με την απαιτούμενη ευλάβεια, τα ευρήματα μεταφέρθηκαν στο εργαστήριο της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα όπου διατηρήθηκαν προσεκτικά μέσα σε αποσταγμένο νερό, σε χαμηλές θερμοκρασίες. Για την μελέτη τους χρησιμοποιήθηκαν μικροσκόπια και τομογράφοι υψηλής ανάλυσης, με σκοπό την ανακάλυψη ανθρώπινων ενδείξεων που πιθανώς έφεραν.
Μεγαλόπολη
Το λεκανοπέδιο της Μεγαλόπολης ελκύει όλο και περισσότερο τους αρχαιολόγους τα τελευταία χρόνια, καθώς αποτελεί έναν πλέον καθοριστικό τόπο για την ανακάλυψη της προϊστορίας ολόκληρης της Ευρώπης. Κατά το Μέσο Πλειστόκαινο, η περιοχή της Μαραθούσας ήταν πολύ διαφορετική: μεγάλες λίμνες και εκτάσεις με βλάστηση κυριαρχούσαν στο τοπίο. Αυτές οι συνθήκες επέτρεψαν σε ζώα και ανθρώπους να επιβιώσουν σε περιόδους έντονων κλιματικών αλλαγών, μετατρέποντας την Μεγαλόπολη σε ένα καταφύγιο. Όπως αναφέρει η κ. Χαρβάτη: «Το μέσο Πλειστόκαινο χαρακτηρίστηκε από σκληρές παγετώδεις περιόδους, κατά τη διάρκεια των οποίων οι βορειότερες περιοχές της Ευρασίας ήταν καλυμμένες από πάγο και οι συνθήκες δεν ευνοούσαν την επιβίωση. Θεωρείται ότι η βαλκανική χερσόνησος υπήρξε καταφύγιο των πρώιμων ειδών ανθρώπων, ωστόσο δεν είχαμε σαφείς αποδείξεις για αυτό».
Ακόμα οι πρόσφατες ανακαλύψεις στη Μεγαλόπολη οδηγούν στο συμπέρασμα πως υπήρχαν καταφύγια μέσα στα καταφύγια, δηλαδή μικροπεριβάλλοντα όπου οι θερμοκρασίες παρέμεναν ανεκτές. Η ύπαρξη αυτών των μικρών ενδιαιτημάτων επέτρεψε σε ανθρώπους και οργανισμούς να επιβιώσουν μέχρι το κλίμα να βελτιωθεί και να ξεκινήσουν να κινούνται προς βορειότερες περιοχές της Ευρώπης. Στην προσπάθειά τους να κατανοήσουν το κλίμα που επικρατούσε, η κ. Χαρβάτη και οι βοηθοί της επιδίωξαν να αναβιώσουν τις κλιματικές συνθήκες στην ευρύτερη περιοχή της Μεγαλόπολης προκειμένου να καταλήξουν σε χρήσιμα συμπεράσματα για το κλίμα.
Ως εκ τούτου, η Μεγαλόπολη αποκτά σημαντικό ρόλο στο πεδίο της έρευνας της ανθρώπινης προϊστορίας, με κάθε νέο εύρημα να εμπλουτίζει ολοένα και πιο πολύ την εικόνα της προϊστορικής ευρωπαϊκής εξέλιξης.
Πηγές
Σουφλέρη, Ι. (2026).Μεγάλη ανακάλυψη στη Μεγαλόπολη: Εντοπίστηκαν τα αρχαιότερα ξύλινα εργαλεία του κόσμου. ΤΟ ΒΗΜΑ. Ανακτήθηκε από https://www.tovima.gr/2026/01/26/science/megali-anakalypsi-sti-megalopoli-entopistikan-ta-arxaiotera-ksylina-ergaleia-tou-kosmou/ (τελευταία πρόσβαση 19/02/2026)
Στη Μεγαλόπολη τα αρχαιότερα γνωστά ξύλινα εργαλεία παγκοσμίως. (2026). Σαν σήμερα. Ανακτήθηκε από https://www.sansimera.gr/news/sti-megalopoli-ta-archaiotera-gnosta-xilina-ergalia-pagkosmios#goog_rewarded (τελευταία πρόσβαση 19/02/2026)
