Ο Jim Jarmusch, με το Father Mother Sister Brother, επιστρέφει δυναμικά στη μεγάλη οθόνη, κερδίζοντας τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας.
Παρά τις αρχικές προβλέψεις που ήθελαν ως φαβορί το συγκλονιστικό The Voice of Hind Rajab (το οποίο έρχεται σύντομα στο Cinobo), ο Jarmusch κατάφερε να κερδίσει την εύνοια των κριτικών, διχάζοντας ωστόσο το κοινό. Παρότι δεν συγκαταλέγεται στις πιο μεγαλειώδεις ή επιθετικά αντισυμβατικές δημιουργίες του, η ταινία εκπέμπει έναν σπάνιο ανθρωπισμό, που δύσκολα συναντά κανείς στο σύγχρονο σινεμά.
Η πλοκή του Father Mother Sister Brother
Αποξενωμένα αδέλφια επιστρέφουν στο πατρικό τους για να επισκεφθούν τους, σε μια προσπάθεια να αναμετρηθούν με το παρελθόν και να εκτιμήσουν τους δεσμούς που τους ενώνουν (ή τους χωρίζουν).
Γιατί έχει διχάσει τόσο;
Το Father Mother Sister Brother είναι από εκείνες τις ταινίες που πολλοί θεατές βρίσκουν ανυπόφορα βαρετές και κουραστικές. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα ακούσεις αρκετούς να λένε πως «δεν συμβαίνει τίποτα» στην οθόνη, ότι απλώς παρακολουθούμε χαρακτήρες να μιλούν μεταξύ τους, πολλές φορές μόνο και μόνο για να καλύψουν την αμηχανία της σιωπής.
Δεν πρόκειται να αποπειραθώ να αναλύσω γιατί θεωρώ ότι όσοι δεν εκτίμησαν την ταινία κάνουν λάθος – άλλωστε κάτι τέτοιο θα πήγαινε κόντρα στη φύση της τέχνης, η οποία αφήνει τον καθένα ελεύθερο να ανταποκρίνεται σε ένα έργο με τον δικό του τρόπο. Αξίζει, όμως, να προσπαθήσουμε να δούμε τι έχει να πει αυτή η ταινία, κυρίως επειδή εξερευνά καταστάσεις που σπάνια απεικονίζονται στο σινεμά, παρότι αποτελούν σχεδόν καθολικές εμπειρίες της ανθρώπινης εμπειρίας.
Η σεναριακή ιδιαιτερότητα του Father Mother Sister Brother
Ο Jarmusch, σε αυτή την δομημένη ως ανθολογία ταινία, παίζει αφηγηματικά με τη φωτιά. Τοποθετεί στο κέντρο της ταινίας ανθρώπους που συζητούν για άλλους ανθρώπους οι οποίοι απουσιάζουν, και αναπολούν γεγονότα του οικογενειακού τους παρελθόντος.
Έτσι, μεγάλο μέρος της ευθύνης μεταφέρεται στον θεατή: καλείται να φανταστεί, να συμπληρώσει τα κενά και να συμπονέσει τους χαρακτήρες βασιζόμενους σε αφηγήσεις που δεν δραματοποιούνται ποτέ στην οθόνη. Επιπλέον, δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για την εγκυρότητα αυτών των αφηγήσεων. Οι χαρακτήρες μιλούν πάντα μέσα από την δική τους οπτική, επικεντρωμένοι κυρίως στο πώς ένιωσαν οι ίδιοι για όσα συνέβησαν, και όχι απαραίτητα στο τι συνέβη πραγματικά.
Παράλληλα, ένα γνώρισμα του κινηματογραφικού σύμπαντος του Jarmusch εμφανίζεται εδώ ίσως πιο έντονο από ποτέ: οι χαρακτήρες μιλούν για βαθιά και πολύπλοκα θέματα χωρίς να τα κατονομάζουν ευθέως. Οι συζητήσεις τους μοιάζουν επιφανειακές, αλλά κάτω από αυτές υποβόσκουν αισθήματα ενοχής, αποξένωσης και ανάγκης για πραγματική επανένωση και συμφιλίωση.
Η πρώτη ιστορία
Η ταινία ανοίγει με τον Jeff (Adam Driver) και την Emily (Mayim Bialik) να πλησιάζουν στο τέλος του οδικού τους ταξιδιού, με προορισμό το σπίτι του χήρου πατέρα τους (Tom Waits), κάπου στους χιονισμένους, διάπλατους επαρχιακούς δρόμους της ανατολικής ακτής των ΗΠΑ.
Στο πρώτο δεκάλεπτο βλέπουμε τα δύο αποξενωμένα αδέλφια να συζητούν για τη ζωή τους: για την οικογένεια και την επαγγελματική πορεία του καθενός, αλλά και για τη διαφορετική σχέση που έχουν αναπτύξει με τον πατέρα τους.
Όταν φτάνουν, τους βλέπουμε να πλησιάζουν την πόρτα του σπιτιού όπου μεγάλωσαν μαζί, εμφανώς διστακτικοί. Η πηγή αυτής της αμηχανίας γίνεται γρήγορα σαφής, από τις πρώτες κιόλας απόπειρες συζήτησης με τον πατέρα τους. Ο χαρακτήρας του Waits είναι από εκείνους τους ανθρώπους που μοιάζουν να αδιαφορούν πλήρως για την επικοινωνία. Δεν θα τον αποκαλούσα απαραίτητα «δυσάρεστο» άνθρωπο, όμως δεν ανταποκρίνεται σε καμία από τις προσπάθειες των παιδιών του να ξεπεράσουν το λεγόμενο small talk και να φτάσουν σε κάτι πιο ουσιαστικό.
Παρότι ως ιστορία έχει σίγουρα ενδιαφέρον και ανατρέπει αρκετές φορές τις προσδοκίες του θεατή με ευρηματικά, χιουμοριστικά στιγμιότυπα, για μένα παραμένει ο «αδύναμος κρίκος» της ταινίας. Δεν σημαίνει ότι πρόκειται για ένα πρόχειρο ή κακοφτιαγμένο κομμάτι, απλώς νιώθω πως κάτι το κρατάει πίσω. Ίσως είναι η μάλλον «λίγη» ερμηνεία της Bialik, ειδικά σε σύγκριση με τον Driver – αλλά και με το υπόλοιπο καστ γενικότερα. Ίσως πάλι να είναι η δική μου δυσκολία να συνδεθώ πραγματικά τον πατέρα της ιστορίας.
Η δεύτερη ιστορία
Για το δεύτερο μέρος του Father Mother Sister Brother, ταξιδεύουμε στο Δουβλίνο. Εκεί μια καταξιωμένη συγγραφέας και μητέρα (Charlotte Rampling) έχει καλέσει τις δύο ενήλικες κόρες της, την Timothea (Cate Blanchett) και την Lilith (Vicky Krieps), για απογευματινό τσάι. Πρόκειται για μια ετήσια παράδοση μεταξύ των τριών τους – αν και ποτέ δεν γίνεται απολύτως σαφές γιατί ακριβώς λαμβάνει χώρα μονάχα μια φορά κάθε χρόνο. Παρόλα αυτά, από τη δυναμική τους μπορούμε εύκολα να υποθέσουμε ότι η συνάντηση λειτουργεί περισσότερο σαν μια υποχρέωση παρά σαν μια ειλικρινής επιθυμία των τριών τους.
Η μητέρα ταιριάζει τέλεια σε ένα αρκετά γνώριμο αρχέτυπο της σύγχρονης μυθοπλασίας: απόμακρη, παγωμένη, επαγγελματικά επιτυχημένη και πάνω απ’ όλα απαιτητική προς τις κόρες της. Παρόλο που «ντύνει» τις παρατηρήσεις της με μια απαλή και σχεδόν χαλαρωτική χροιά στη φωνή της, γίνεται γρήγορα εμφανές πόσο βαθιά έχει επηρεάσει τη ζωή και την αυτοεικόνα των παιδιών της.
Το πρώτο σημάδι αυτής της επιρροής είναι η στάση της Lilith, Η νεότερη κόρη νιώθει την ανάγκη να παρουσιαστεί ως μια επιτυχημένη influencer, αρραβωνιασμένη με έναν εύπορο και γοητευτικό άντρα, παρόλο που εμείς γνωρίζουμε εξ’ αρχής πως η πραγματικότητα της ζωής της είναι πολύ διαφορετική.
Από την άλλη πλευρά βρίσκεται η Timothea, η οποία μοιάζει να μην έχει σχεδόν τίποτα κοινό με την αδερφή της. Είναι προφανές πως σε όλη της τη ζωή κυνηγούσε την επιβεβαίωση της μητέρας της – μια επιβεβαίωση που εύλογα μπορούμε να υποθέσουμε ότι δεν πήρε ποτέ πραγματικά. Ο ανταγωνισμός των δύο αδερφών για την εκτίμηση της μητέρας τους γίνεται εμφανής, όταν η Lilith διακόπτει την Timothea την ώρα που μιλά για τη νέα της προαγωγή, αρχίζοντας να εξιστορεί τα δικά της «πρόσφατα επιτεύγματα» – ιστορίες που ακούγονται σχεδόν βγαλμένες από την φαντασία της.
Καθώς η συζήτηση προχωρά, γίνεται όλο και πιο ξεκάθαρο ότι καμία από τις δύο δεν μιλά πραγματικά για να μοιραστεί τις εμπειρίες της. Αντίθετα, μιλούν για εκδοχές του εαυτού τους που θεωρούν ότι θα εντυπωσιάσουν τη μητέρα τους. Η σκηνή καταλήγει να είναι μια αμήχανη αλλά αφοπλιστικά ανθρώπινη στιγμή, όπου τρεις άνθρωποι κάθονται στο ίδιο τραπέζι αδυνατώντας να επικοινωνήσουν πραγματικά.
Η τρίτη ιστορία
Στο τρίτο και τελευταίο μέρος του Father Mother Sister Brother, μεταφερόμαστε στο Παρίσι, όπου τα δίδυμα αδέλφια Skye (Indya Moore) και Billy (Luka Sabbat) συναντιούνται για να θρηνήσουν τον χαμό των γονιών τους. Παράλληλα, προσπαθούν να τακτοποιήσουν ορισμένες οικογενειακές εκκρεμότητες, με βασικότερη το άδειασμα του διαμερίσματος στο οποίο μεγάλωσαν.
Το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας τους ακολουθεί καθώς περιπλανιούνται με το αυτοκίνητο στους δρόμους του Παρισίου, συζητώντας για το παρελθόν της οικογένειάς του και για τις αντισυμβατικές, μάλλον ιδιόρρυθμες προσωπικότητες των γονιών τους. Το άδειο πλέον διαμέρισμα λειτουργεί σαν μια χρονοκάψουλα αναμνήσεων: ένας χώρος όπου τα δύο αδέλφια φέρνουν στην επιφάνεια στιγμές που είχαν θαφτεί βαθιά στη μνήμη τους, ενώ παράλληλα ανακαλύπτουν (κυρίως μέσα από φωτογραφίες) άγνωστες πτυχές της ζωής των γονιών τους. Αυτά τα μικρά ευρήματα τους βοηθούν να σχηματίσουν μια πιο ολοκληρωμένη και πολύπλευρη εικόνα για εκείνους.
Οι ηθοποιοί που ενσαρκώνουν τα δίδυμα έχουν μεταξύ τους την πιο φυσική χημεία από οποιοδήποτε άλλο ζευγάρι αδελφιών της ταινίας. Δεν προσπαθούν να είναι συγκρατημένοι ή τυπικοί, αντίθετα, κινούνται με μια άνεση που προδίδει οικειότητα και κοινή ιστορία.
Σε αυτό το τρίτο μέρος, ο Jarmusch αφήνει τον και τον πιο απροκάλυπτα ποιητικό εαυτό του να φανεί. Οι διάλογοι αποκτούν έναν στοχαστικό, σε κάποια σημεία λυρικό τόνο, χαρίζοντας στην ταινία μερικές από τις πιο όμορφες και αξιομνημόνευτες ατάκες της περασμένης κινηματογραφικής χρονιάς.
Τελικά να δω το Father Mother Sister Brother;
Κάτι που εκτιμώ πολύ στον Jarmusch είναι ότι δεν προσπαθεί ποτέ να «χαϊδέψει» τα αυτιά του θεατή. Αρνείται πεισματικά να δώσει μασημένη τροφή και αφήνει σχεδόν πάντα το subtext να δουλεύει αθόρυβα, στο υποσυνείδητο. Οι χαρακτήρες του μιλούν συχνά γύρω από τα πράγματα, όχι ευθέως για αυτά, και μέσα σε αυτές τις μικρές παύσεις και αμηχανίες κρύβεται όλη η ουσία.
Το Father Mother Sister Brother λειτουργεί κάπως σαν μια συλλογή από μικρές στιγμές, χαρακτηριστικές της ανθρώπινης εμπειρίας. Δεν είναι ταινία που κορυφώνεται θεαματικά ή που θα σε «ανταμείψει» με μεγάλες δραματικές εκρήξεις. Αντίθετα, ζητά από τον θεατή υπομονή και διάθεση να παρατηρήσει τους χαρακτήρες της και να προσπαθήσει να τους κατανοήσει.
Αν λοιπόν σε ενδιαφέρει ένα σινεμά πιο ήσυχο και διαλογιστικό, στοχαστικό και ανακουφιστικά ανθρωποκεντρικό, τότε η ταινία αξίζει σίγουρα την προσοχή σου. Δεν θα λειτουργήσει για όλους, αλλά για όσους συντονιστούν με τη συχνότητά της, μπορεί να αποδειχθεί μία απροσδόκητα τρυφερή εμπειρία.
Δείτε το trailer εδώ:
