Η «Λάμψη» δεν είναι απλώς μια ταινία τρόμου. Είναι μια εικαστική και ψυχαναλυτική εμπειρία
Ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ δεν πίστεψε ποτέ στα φαντάσματα με τη συμβατική έννοια. Πίστεψε όμως, με θρησκευτική ευλάβεια, στην ικανότητα του κινηματογράφου να προκαλεί αρχέγονο φόβο. Με την «Λάμψη» (The Shining, 1980), ο τελειομανής σκηνοθέτης πήρε το μπεστ-σέλερ του Στίβεν Κινγκ και το απογύμνωσε. Πέταξε τα φτηνά sustos και κράτησε την ουσία: την απομόνωση, τη διάβρωση του μυαλού και τη βία που κρύβει η πατριαρχική οικογένεια. Σήμερα, σαράντα έξι χρόνια μετά, το ξενοδοχείο Overlook ανοίγει ακόμα τις πόρτες του και μας καλεί να χαθούμε στους διαδρόμους του.
Χειμώνας στο ξενοδοχείο Overlook
Η ιστορία ξεκινάει με μια απατηλή ηρεμία. Ο Τζακ Τόρανς (Τζακ Νίκολσον), ένας πρώην αλκοολικός και φιλόδοξος συγγραφέας, αναλαμβάνει τη συντήρηση του απομονωμένου ξενοδοχείου Overlook στα βουνά του Κολοράντο. Μαζί του παίρνει τη σύζυγό του, Γουέντι (Σέλεϊ Ντιβάλ), και τον μικρό τους γιο, Ντάνι (Ντάνι Λόιντ). Ο διευθυντής προειδοποιεί: η απομόνωση λυγίζει τους ανθρώπους.
Καθώς το χιόνι αποκλείει την οικογένεια από τον έξω κόσμο, το ξενοδοχείο ξυπνάει. Ο μικρός Ντάνι, προικισμένος με το χάρισμα της «Λάμψης», βλέπει το αιματοβαμμένο παρελθόν του κτιρίου. Ο Τζακ, από την άλλη, βυθίζεται σταδιακά στην παράνοια. Το Overlook δεν θέλει απλώς να τους τρομάξει. Θέλει να τους αφομοιώσει. Ο Τζακ πιάνει το τσεκούρι και η αντίστροφη μέτρηση ξεκινά.
Σκηνοθεσία: Η Απειλή της Συμμετρίας
Εδώ ο Κιούμπρικ παραδίδει σεμινάριο σκηνοθεσίας. Ξεχάστε τις σκοτεινές γωνίες και τα κλισέ του είδους. Ο Κιούμπρικ φωτίζει τα πάντα. Ο τρόμος στη «Λάμψη» δεν κρύβεται στο σκοτάδι, αλλά στο φως, κάτω από τους πολυελαίους και πάνω στα χρωματιστά χαλιά. Ο σκηνοθέτης χρησιμοποιεί την ευρυγώνια συμμετρία για να παγιδεύσει το μάτι του θεατή. Οι διάδρομοι μοιάζουν ατελείωτοι, τα δωμάτια αποπνέουν μια απόκοσμη τάξη που προκαλεί δυσφορία.
Η χρήση της Steadicam (μια επαναστατική τεχνική για την εποχή) αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού. Η κάμερα δεν παρατηρεί απλώς· γλιστράει πίσω από το τρίκυκλο του Ντάνι σαν αόρατο πνεύμα. Ο Κιούμπρικ μας αναγκάζει να γίνουμε συνένοχοι, να ακολουθούμε τους ήρωες σε έναν λαβύρινθο χωρίς έξοδο. Κάθε πλάνο υπηρετεί τον απόλυτο έλεγχο. Τίποτα δεν αφήνεται στην τύχη, ούτε καν το μοτίβο στο χαλί.
Ο Τζακ Νίκολσον και το βλέμμα της τρέλας
Ο Τζακ Νίκολσον δεν ερμηνεύει τον Τζακ Τόρανς· τον καταβροχθίζει. Από την πρώτη σκηνή, το βλέμμα του προδίδει έναν άνθρωπο που ισορροπεί σε τεντωμένο σκοινί. Πολλοί κατηγορούν την ερμηνεία του ως υπερβολική. Κάνουν λάθος. Ο Κιούμπρικ ήθελε ακριβώς αυτό: μια φιγούρα γκροτέσκα, έναν κακό που θυμίζει τον «Κακό Λύκο» των παραμυθιών. Ο Νίκολσον χρησιμοποιεί το σώμα του, τα φρύδια του, τη φωνή του για να χτίσει ένα μνημείο παράνοιας. Η σκηνή στο μπαρ («The Gold Room») αποτελεί ίσως την κορυφαία στιγμή της καριέρας του, όπου η γοητεία και το κτήνος εναλλάσσονται σε δευτερόλεπτα.
Στον αντίποδα, η Σέλεϊ Ντιβάλ δίνει μια ερμηνεία σπαρακτική. Η ηθοποιός υπέφερε τα πάνδεινα στα γυρίσματα από τον απαιτητικό σκηνοθέτη και αυτό βγαίνει στο πανί. Η εξάντληση και ο τρόμος στα μάτια της δεν είναι προϊόν υποκριτικής, αλλά βίωμα. Η Ντιβάλ ενσαρκώνει το απόλυτο θύμα που βρίσκει τη δύναμη να επιβιώσει, κόντρα σε έναν δαίμονα που φοράει το πρόσωπο του συζύγου της.
Ο ήχος του φόβου
Ο Κιούμπρικ κατανοεί ότι ο ήχος τρομάζει περισσότερο από την εικόνα. Η μουσική επένδυση, με συνθέσεις των Bartók, Penderecki και Ligeti, δεν συνοδεύει απλώς τη δράση. Την επιβάλλει. Οι παράφωνοι ήχοι, τα ξαφνικά κρεσέντο και η απόλυτη σιωπή δημιουργούν ένα ηχητικό τοπίο που τεντώνει τα νεύρα. Ακόμα και ο ήχος από τις ρόδες του τρίκυκλου του Ντάνι, που αλλάζει καθώς περνάει από το χαλί στο παρκέ, λειτουργεί ως μετρονόμος της αγωνίας.
Πέρα από τα φαντάσματα
Τι πραγματεύεται τελικά η «Λάμψη»; Ο Στίβεν Κινγκ μίσησε την ταινία, γιατί ο Κιούμπρικ αφαίρεσε το συναίσθημα και εστίασε στην ψυχρή βία. Ακριβώς αυτό όμως κάνει την ταινία αριστούργημα. Ο Κιούμπρικ δεν ενδιαφέρεται για τη λύτρωση του ήρωα. Ενδιαφέρεται για την κατάρρευση του δυτικού προτύπου ζωής. Το ξενοδοχείο Overlook συμβολίζει την ιστορική βία της Αμερικής (χτισμένο πάνω σε ινδιάνικο νεκροταφείο), η οποία επιστρέφει για να ζητήσει το αίμα των απογόνων. Ο Τζακ δεν είναι απλώς ένας τρελός – είναι το όργανο μιας ιστορίας που επαναλαμβάνεται.
Η «Λάμψη» δεν αποτελεί απλώς μια ταινία τρόμου. Είναι μια εμπειρία εικαστική και ψυχαναλυτική. Ο Κιούμπρικ πήρε ένα βιβλίο περιπτέρου και έφτιαξε τέχνη. Αρνήθηκε τις εύκολες λύσεις και μας ανάγκασε να κοιτάξουμε το κακό κατάματα, χωρίς παρηγοριά. Μπορεί να μην σε κάνει να πεταχτείς από την καρέκλα σου με φτηνα ξαφνιάσματα, αλλά θα φυτέψει στο μυαλό σου εικόνες που δεν θα φύγουν ποτέ. Το αριστούργημα του 1980 παραμένει αξεπέραστο, παγωμένο στον χρόνο, όπως ακριβώς και το παγωμένο χαμόγελο του Τζακ στο φινάλε.
Δείτε το trailer:
