Το ελληνικό Braveheart που έγινε αγαπημένη συνήθεια
Όπως το Πάσχα συνδέεται με τον Ιησού από την Ναζαρέτ, έτσι και η 25η Μαρτίου φέρνει κάθε χρόνο στις οθόνες μας την ταινία Παπαφλέσσας. Ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ μεταμορφώνεται σε Παπαφλέσσα και γίνεται η φωνή της ελευθερίας (“FREDOOOOOOOM”, όπως θα φώναζε ο William Wallace), της θυσίας και της αναγέννησης ενός φαινομενικά αδύναμου λαού μέσα από τις στάχτες του.
Η υπόθεση
Η ταινία του 1971 Παπαφλέσσας: Η μεγάλη στιγμή του΄21 (γιατί έτσι λέγεται κανονικά), αφηγείται τη ζωή και τη δράση του Παπαφλέσσα, του φλογερού ρασοφόρου ήρωα της Επανάστασης. Η ζωή του σημαδεύεται από τις εσωτερικές έριδες που απειλούσαν την ενότητα και την ανεξαρτησία του γένους και η πορεία του κορυφώνεται στην ηρωική του θυσία στο Μανιάκι σαν ένας άλλος Λεωνίδας.
Μια παραγωγή της Παπαδόπουλος-Παττακός
Η ταινία γυρίστηκε στη διάρκεια της Χούντας, η οποία παρείχε 3.000 φαντάρους ως κομπάρσους, καθώς εκείνη την εποχή επένδυε σε πατριωτικές ταινίες για προφανείς λόγους. Παρά τις συνθήκες, η ταινία παραμένει αξιόλογη και δεν χάνει ιστορική ή καλλιτεχνική αξία.
Μικρά λαθάκια της εποχής συγχωρούνται μπροστά στο μέγεθος και την επιτυχία της παραγωγής. Λαθάκια που φαίνονται μόνο αφού έχεις μάθει την ταινία απέξω. Το κόστος ήταν περίπου 12 εκατομμύρια δραχμές και τα λεφτά φάνηκαν στην οθόνη. Οι τεράστιες μάχες (που εντάξει δεν είναι τέλειες, αλλά τίμιες για την εποχή) με χιλιάδες κομπάρσους μέρα μεσημέρι σε ανοιχτά λιβάδια αναδεικνύουν το μεγαλείο του αγώνα και την κινηματογραφική σπουδαιότητα της ταινίας.
Η ιστορικότητα της ταινίας
Η ταινία δεν είναι μάθημα ιστορίας, αλλά σέβεται στην πραγματικότητα και χτίζει πάνω σε αυτήν. Οι χαρακτήρες δεν μιλούν σαν να βγήκαν από βιβλίο ιστορίας και δεν παρουσιάζονται ως απόλυτα αγιοποιημένα πρόσωπα. Αντίθετα, η ταινία αναδεικνύει τα λάθη, τα ελαττώματα και τις ανθρώπινες αδυναμίες των ηρώων, φέρνοντας τους πιο κοντά στον θεατή και δημιουργώντας μια πιο ενδιαφέρουσα ιστορία.
Ο σκηνοθέτης και το all-star cast ηθοποιών κατάφεραν να συνδυάσουν την ιστορική πιστότητα με τη κινηματογραφική δραματουργία. Ακόμα και οι δευτερεύοντες χαρακτήρες όπως ο Αναγνωστόπουλος, ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης και οι Υψηλάντηδες, δεν εμφανίζονται ως καρικατούρες ή διάσημοι ηθοποιοί που ήρθαν να κάνουν ένα cameo. Εντάσσονται ιδανικά στον ρόλο τους και δίνουν την αίσθηση πως βλέπεις αληθινούς ανθρώπους που ζούσαν εκείνη την εποχή, δημιουργώντας μια ταινία αυθεντική και ψυχαγωγική.
Κεντρικό στοιχείο της ταινίας είναι η διχόνοια και η αλληλοφαγωμάρα των Ελλήνων, το μεγαλύτερό τους ελάττωμα μέχρι και σήμερα, που παραλίγο να καταδικάσει την επανάσταση. Από την αρχή βλέπουμε τους αγωνιστές να αμφιταλαντεύονται, να διαφωνούν και να συγκρούονται για ζητήματα στρατηγικής και προσωπικά συμφέροντα. Αυτή η αβεβαιότητα που δημιουργείται στον θεατή από τις εσωτερικές συγκρούσεις, κάνει την αποφασιστικότητα και τη θυσία φαίνονται ακόμα πιο επιβλητικές όταν έρχονται, ενισχύοντας τις θεματικές της ταινίας.
Ο Παπαφλέσσας του Δημήτρη Παπαμιχαήλ κουβαλάει την ταινία
Παρά το καθεστώς της εποχής, η ταινία δεν δίστασε να παρουσιάσει τον πρωταγωνιστή της ως έναν άνθρωπο με ελαττώματα και φιλοδοξίες, χωρίς να τον αγιοποιεί. Η ερμηνεία του Παπαμιχαήλ αποτυπώνει με μαεστρία την μεγαλοπρέπεια ενός πολεμιστή με αυταπάρνηση, την μικροπρέπεια ενός πολιτικού που ξέχασε τα ιδανικά για τα οποία πολέμησε, την τραγωδία ενός ανθρώπου που κατάλαβε πως ο εγωισμός του κατέστρεψε όσα προσπάθησε να χτίσει για το κοινό καλό και την αποφασιστικότητα ενός ήρωα να θυσιαστεί για να ξαναγεννηθεί η ελπίδα για την ελευθερία.
“Τι είναι η πολεμική πείρα μωρέ; Να πάνε σε σχολειό για να τη μάθουν; Σε ποια χαρτιά και σε ποια βιβλία είναι γραμμένη; Να κάτσω και εγώ μαθητής να την σπουδάσω. Για δε μιλάτε; Μην ψάχνετε για απάντηση δεν υπάρχει. Στον πόλεμο, στην αντάρα της μάχης και πάνω από όλα μέσα εδώ… Εδώ μέσα είναι η πολεμική πείρα! Να λες θα νικήσω ή θα πεθάνω!”
Παρά τις αδύναμες στιγμές που ακόμα προκαλούν γέλιο…
(“Όρσε τα έργα σου διοίκηση! Χαίρομαι μα την αλήθεια! ΧΑ ΧΑ ΧΑ”)
η ερμηνεία του παραμένει αξιομνημόνευτη και θα μπορούσε άνετα να σταθεί στο Χόλιγουντ της εποχής, με επιρροές από αρχαία ελληνική τραγωδία και σεξπηρικό δράμα. Ευτυχώς, απουσίαζε η λάμψη της Αλίκης Βουγιουκλάκη που σίγουρα θα κάλυπτε την ταινία και θα την μετέτρεπε σε άλλη μια ταινία του ζεύγους κάτι που θα της στερούσε την διαχρονικότητά της. Αυτή η ταινία είναι η κινηματογραφική απόδειξη πως ο Παπαμιχαήλ ήταν πολύ πιο ταλαντούχος απ’ όσο φαινόταν στο πλάι της εθνικής μας σταρ.
Ο Κολοκοτρώνης παρουσιάζεται ως πραγματικός ηγέτης της επανάστασης
Ο Δημήτρης Ιωακειμίδης δίνει στον ρόλο μια αυθεντικότητα που συνδυάζει τον μύθο με την αμεσότητα, προσδίδοντας μια ζεστασιά σε όσα λέει. Η φωνή και η στάση του δημιουργούν μια μορφή που εμπνέει σεβασμό αλλά και συναισθηματική σύνδεση με το κοινό. Η επική ομιλία του πριν την μάχη αποτυπώνει όχι μόνο την αποφασιστικότητά του αλλά και την βαθιά πίστη του στους ανθρώπους. Τολμώ να πω προς πρόκειται για καλύτερη ομιλία από αυτή του βασιλιά Theoden. Είναι τόσο καλή που ακόμα και ο Παπαφλέσσας τον αποδέχεται ως ανώτερο. Είναι τόσο καλή που σε κάνει να θες να σηκωθείς από τον καναπέ, να πετάξεις τα ποπ κορν και να φωνάξεις ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ μπροστά στην τηλεόραση.
“Έλληνες! Έλληνες! Πως κάνετε έτσι μωρέ για δέκα παλιότουρκους που μπήκαν στον Μοριά; Εσείς δεν είστε που τους νικήσατε στο Βαλτέτσι; Εσείς δεν επατήσατε το κάστρο στην Τριπολιτσά; Αυτοί ήταν πόλεμοι μωρέ. Τώρα θα λιγοκαρδίσουμε; Για δε μιλάτε; Σηκώστε ψηλά το κεφάλι. Κοιτάτε με στα μάτια, ίσα στα μάτια. Έτσι. Να ‘στε σίγουροι πως ταχιά πάλι εμείς θα ήμαστε νικητές. Ελάτε μαζί μου. Θα σας βλέπει ύστερα ο κόσμος, θα σας δείχνουν στα παιδιά και θα λένε ” να αυτοί είναι που τσακίσανε τον Δράμαλη”. Ποιος δεν θα το΄ θελε αυτό μωρέ;”
Η επεισοδιακή προβολή στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης 1971
Κάποιοι θεατές γιούχαραν την ταινία, προκαλώντας την οργή του Παπαμιχαήλ:
«Μίσησα την οργανωμένη οχλαγωγία του Φεστιβάλ. Εκείνων που μετέτρεψαν την αίθουσα σε εξέδρα γηπέδου. Ντροπή τους τέτοια ασέβεια»,
«Δεν σεβάστηκαν τίποτε. Εξεπλάγην. Επρόκειτο για ένα φαιδρό συρφετό αγέλης, φανατικών της εξέδρας. Καφενόβιους. Ήρθαν με σκοπό να μετατρέψουν το Φεστιβάλ σε εμποροπανήγυρη. Για αυτό είναι προτιμότερο να καταργηθεί»
Παρά τις αντιδράσεις (οι οποίες καθόλου δεν αποκλείεται να σχετίζονταν και με τη ανάμειξη του καθεστώτος στην παραγωγή), η ταινία απέσπασε τρία βραβεία: καλύτερης παραγωγής, σκηνοθεσίας για τον Ερρίκο Ανδρέου και τιμητική διάκριση για τα κουστούμια και τα ντεκόρ του Διονύση Φωτόπουλου.
Ο Παπαφλέσσας παραμένει μια από τις πιο ολοκληρωμένες ελληνικές ταινίες
Μια ταινία που συνδυάζει ιστορία, δράμα, μουσική, επικότητα και ανθρωπιά σε μια αφήγηση που συγκινεί, διδάσκει και ψυχαγωγεί. Με τη μουσική του Κώστα Καπνίση να συνοδεύει κάθε δραματική στιγμή, το soundtrack προσδίδει ένταση, μεγαλείο και τραγικότητα, ενώ οι τεράστιες μάχες θυμίζουν παραγωγές του Χόλιγουντ. Τα καλτ στοιχεία όπως το ντουμπλάρισμα του Fernando Sancho, οι ατάκες και η ζωντάνια των χαρακτήρων, καθιστούν την ταινία αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής κουλτούρας.
Ο Παπαφλέσσας δείχνει ότι η ελευθερία απαιτεί πίστη, θυσία και ενότητα, αλλά και ότι οι άνθρωποι πίσω από τα ιστορικά γεγονότα έχουν αδυναμίες και πάθη. Ακόμα και μετά από δεκαετίες, η ταινία παραμένει ζωντανή, εμπνέοντας τον κόσμο να θυμάται, να σέβεται και να γιορτάζει την ελευθερία του με συγκίνηση και περηφάνια.
Καποδίστρια, έτσι γίνεται! Μια ιστορική ταινία πρέπει πρώτα να είναι καλή ταινία! Δεν προσποιείται ότι σου μαθαίνει, αλλά πρώτα σε ψυχαγωγεί και μετά σε κάνει να θέλεις να μελετήσεις μόνος σου!
