To λεγόμενο arthouse ή αλλιώς art film (καλλιτεχνικό σινεμά στη γλώσσα μας), περιγράφει, με βάση το λεξικό του Cambridge, ταινίες υψηλής ποιότητας που δεν στοχεύουν στο ευρύ κοινό με εμπορικά μέσα. Ακόμα και με μια πρόχειρη ματιά, ο παραπάνω ορισμός μοιάζει μάλλον προβληματικός. Ποιος ορίζει τι είναι υψηλή ποιότητα στον κινηματογράφο; Γιατί αυτές οι ταινίες να μην προσελκύουν κοινό; Για να καταλάβουμε καλύτερα την έννοια του arthouse, απαραίτητη είναι μια μικρή ιστορική αναδρομή.
Ο όρος arthouse κέρδισε δημοφιλία μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο, στο πλαίσιο μιας προσπάθειας από αρκετές χώρες, για ενίσχυση του εθνικού τους κινηματογράφου. Αυτός είναι και ο λόγος, που συχνά κρατικά προγράμματα επιχορήγησης χρηματοδοτούν τα art films. Ταυτόχρονα, η θεματολογία τους είναι συνδεδεμένη με ζητήματα που αφορούν την χώρα προέλευσης τους. Από καλλιτεχνική άποψη, τεχνικές και ρεύματα που ήδη υπάρχουν σε τέχνες άλλων μορφών (π.χ. ζωγραφική) αποτελούν πηγή έμπνευσης για τo arthouse. Θα έλεγε λοιπόν κανείς ότι το καλλιτεχνικό σινεμά είναι κάπως πιο εκλεπτυσμένο, πιο «σοφιστικέ» και έχει ως κοινό ανθρώπους που είναι ήδη σινεφίλ. Πρόκειται για μια λογική σκέψη, καθώς στα ξεκινήματα του, ήταν μια μορφή «εναντίωσης» στο Hollywood. Μιλάμε δηλαδή, για ένα σινεμά ανεξάρτητο από μεγάλες παραγωγές, στο οποίο ο δημιουργός είχε μεγαλύτερη καλλιτεχνική ελευθερία.
Ελληνικό arthouse
Μπορεί να αναρωτηθεί κανείς γιατί το arthouse περιγράφει τόσο συχνά ταινίες του ελληνικού σινεμά. Η απάντηση ίσως αφορά την παραγωγή. Ειδικότερα, από την δεκαετία του 1970 και μετά, τα μεγάλα στούντιο (π.χ. Φίνος Φιλμ) έκλεισαν. Ως αποτέλεσμα, ο ελληνικός κινηματογράφος πήρε μια νέα κατεύθυνση. Στα πλαίσια αυτής, ξεχώρισαν κάποιες ανεξάρτητες παραγωγές, με ένα στυλ λιγότερο εμπορικό. Ορισμένα χαρακτηριστικά παραδείγματα του ελληνικού arthouse είναι:
| Το προξενιό της Άννας (1972) του Παντελή Βούλγαρη
Και μόνο από τον τίτλο καταλαβαίνει κανείς ότι η ταινία θίγει ζητήματα που έχουν απασχολήσει την ελληνική κοινωνία στο παρελθόν. Ο Βούλγαρης σχολιάζει τις ταξικές ανισότητες και τους θεσμούς με ρεαλισμό και λιτότητα.
| Οι τεμπέληδες της εύφορης κοιλάδας (1978) του Νίκου Παναγιωτόπουλου
Η ταινία αποτυπώνει με τρόπο σουρεαλιστικό τις κοινωνικές τάξεις. Κεντρικό σημείο είναι η οκνηρία – η βαρεμάρα πιο απλά – μιας αστικής οικογένειας. Ο σκηνοθέτης μάς μεταφέρει τις σκέψεις του, με τρόπο φιλοσοφικό και ταυτόχρονα ανάλαφρο.
| Γλυκιά συμμορία (1983) του Νίκου Νικολαΐδη
Οι ηθικές αρχές είναι το αντικείμενο σχολιασμού της ταινίας μέσω μιας παρέας τεσσάρων νέων. Τελικά, οι κρατικές αρχές τους κατασκοπεύουν εξαιτίας της συμπεριφοράς τους. Ο Νικολαΐδης κατασκευάζει ένα όχι και τόσο ρεαλιστικό πλαίσιο, για να κρίνει απόλυτα πραγματικά κοινωνικο-πολιτικά προβλήματα.
| Ταξίδι στα Κύθηρα (1984) του Θεόδωρου Αγγελόπουλου
Ένας πρώην εξόριστος κομμουνιστής ξανασμίγει με τον γιό του. Λαμβάνοντας υπόψιν την χρονική περίοδο, καταλαβαίνουμε πως αυτή η ταινία αφορά την ελληνική κοινωνία. Ο συμβολισμός κυριαρχεί, το ύφος είναι μελαγχολικό και η ιστορία τολμηρή.
Τι συμβαίνει σήμερα;
Τα art films του ελληνικού σινεμά είναι πολλά και σίγουρα δεν χωράνε όλα σε ένα άρθρο. Ας προχωρήσουμε λοιπόν στο σήμερα. Μερικές πρόσφατες ταινίες, που τράβηξαν την προσοχή και έλαβαν, από αρκετούς, τον τίτλο “arthouse” είναι:
– Κιούκα: Πριν το τέλος του καλοκαιριού (2024), Κωστής Χαραμουντάνης
– Το καλοκαίρι της Κάρμεν (2023), Ζαχαρίας Μαυροειδής
– Μαγνητικά Πεδία (2021), Γιώργος Γούσης
– Animal (2023), Σοφία Εξάρχου
Τα έργα αυτά, έκαναν αρκετή αίσθηση στις ελληνικές κινηματογραφικές αίθουσες και δεν λείπουν οι χαρακτηρισμοί τους ως καλλιτεχνικό σινεμά. Είναι όμως αυτό απόλυτα σωστό; Πλέον το arthouse λειτουργεί συχνά ως καταχρηστικός όρος για να περιγράψουμε τον μη mainstream και ανεξάρτητο κινηματογράφο. Το μη εμπορικό δεν είναι όμως το μόνο κριτήριο που διακρίνει αυτό το καλλιτεχνικό ρεύμα. Σίγουρα όλες οι παραπάνω ταινίες ανήκουν στο ευρύτερο φάσμα του arthouse, άλλες περισσότερο και άλλες λιγότερο. Όλα αυτά τα έργα δίνουν κάτι καινούργιο στο νέο ελληνικό σινεμά. Το πιο προσωπικό ύφος, η εσωτερικότητα και η αισθητική απλότητα είναι ίσως τα νέα στοιχεία που ανανεώνουν το arthouse. Κάπως έτσι, πατώντας σε ένα σπουδαίο καλλιτεχνικό ρεύμα, το νέο ελληνικό σινεμά μιλάει στο τώρα, αντλεί από την εποχή του και δημιουργεί στο τέλος κάτι ξεχωριστό.
