Στην καρδιά της Συριακής Ερήμου, στέκονται ακόμα τα ερείπια της Αρχαίας πόλης της Παλμύρας, σιωπηλά αφηγούμενα το ένδοξο παρελθόν της. Σχεδόν μία δεκαετία μετά τις καταστροφικές επιθέσεις του ISIS, τα ιστορικά μνημεία στην Παλμύρα παραμένουν λεηλατημένα, θυμίζοντας όμως την ακμάζουσα περίοδο της Βασίλισσας Ζηνοβίας καθώς και την προγενέστερη πολιορκία από την ρωμαϊκή αυτοκρατορία- στιγμές που σφράγισαν τον χαρακτήρα μιας πόλης που γοητεύει μέχρι και σήμερα.
Παλμύρα: Η «νύφη» της ερήμου
Βρίσκεται στα μέσα της σύγχρονης Συρίας, περίπου 130 μίλια βορειοανατολικά της Δαμασκού. Τοποθετημένη στο σταυροδρόμι μεταξύ του μεσογειακού κόσμου και των μεγάλων αυτοκρατοριών της Ασίας, έγινε κέντρο τεράστιας στρατηγικής και οικονομικής σημασίας.
Αν σταθεί κανείς ανάμεσα στα μνημεία της αρχαίας πόλης της Παλμύρας θα αντικρίσει, σε απόσταση αναπνοής, ένα τεράστιο δάσος φοινικόδεντρων. Η πόλη γεννήθηκε και άνθισε δίπλα στην εύφορη όαση Έφκα (Efqa), στα βάθη της ερήμου.
Οι Βαβυλώνιοι αναφέρουν τον οικισμό της αρχαίας Παλμύρας με το όνομα «Ταντμορού», ενώ στη Βίβλο αναγράφεται ως «Ταντμόρ» ή αλλιώς «θαύμα». Το σημερινό της όνομα, οφείλεται στη λέξη φοίνικας -palm στα λατινικά- που χρησιμοποίησαν πρώτοι οι αρχαίοι Έλληνες, εμπνευσμένοι από τα αμέτρητα φοινικόδεντρα που περιβάλλουν την πόλη.
Η Παλμύρα στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία
Από τις αρχές του 1ο αιώνα μ.Χ. η ρωμαϊκή αυτοκρατορία άσκησε καθοριστική επιρροή στον μέχρι τότε αναπτυσσόμενο οικισμό της Παλμύρας. Το 19 μ.Χ. η πόλη προσαρτήθηκε επισήμως στην Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, σημαίνοντας την αρχή μιας ακμάζουσας περιόδου, που χαρακτηρίστηκε από ανοικοδομήσεις ιερών, πλούσιο εμπόριο και έντονες συναναστροφές με τους υπόλοιπους πολιτισμούς.
Οι Ρωμαίοι αναγνώρισαν έγκαιρα την στρατηγικής σημασίας θέση που κατείχε η Παλμύρα, στο μέσο της απόστασης μεταξύ της θάλασσας της Μεσογείου και του ποταμού Ευφράτη. Επιδιώκοντας να αξιοποιήσουν την τοποθεσία της, εγκατέστησαν ρωμαϊκή φρουρά και οργάνωσαν τελωνειακό σταθμό, θέτοντας τις βάσεις για την εμπορική της άνθηση. Σταδιακά, η πόλη εξελίχθηκε σε έναν από τους πιο καθοριστικούς κόμβους της Ανατολής, κατέχοντας μία σημαντική θέση στον Δρόμο του Μεταξιού.
Τα εμπορικά καραβάνια έφεραν πλούτο και ευημερία στους κατοίκους της πόλης. Μπαχαρικά, μετάξι, υφάσματα και αρώματα ήταν μερικά από τα αμέτρητα αγαθά που έφταναν από την Κεντρική Ασία και την Ινδία με τελικό προορισμό τις αγορές της Μεσογείου. Οι υψηλοί φόροι που πλήρωναν τα διερχόμενα καραβάνια εμπόρων και καμηλών, μετέτρεψαν την Παλμύρα σε μία από τις πλουσιότερες πόλεις της εποχής, δίνοντας της πολιτική ισχύ στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής.
Τα σπουδαία οικοδομήματα
Στα χρόνια που ακολούθησαν ανεγέρθηκαν οικοδομήματα που διαμόρφωσαν οριστικά τον χαρακτήρα της πόλης. Ανάμεσα σε αυτά, συναντά κανείς την Λεωφόρο των Κιόνων-συνολικού μήκους 1000 μέτρων- οι οποία χωρίζει την πόλη σε δύο τμήματα. Κατά μήκος της λεωφόρου των κιόνων, βρίσκεται το Ρωμαϊκό Θέατρο, ο Ναός του Μπελ, και άλλα ιερά αφιερωμένα στον θεό Αλλάτ (Allat). Ο ναός του Μπελ ήταν ο κύριος ναός της πόλης, χρονολογούμενος το 32 μ.Χ. και ανακατασκευασμένος κατά τον 2ο αιώνα, αφιερωμένος στον θεό των σημιτικών λαών, Βάαλ. Το κτήριο χαρακτηρίζεται από έντονη ασσυμετρία και ακολουθεί ένα πρότυπο παραδοσιακού συριακού σχεδίου.
Θριαμβευτικές αψίδες διέτρεχαν την Λεωφόρο των Κιόνων, ενώ αυτή κατέληγε στον ταφικό ναό έξω από την πύλη της πόλης, υποδηλώνοντας τη σχέση του αστικού χώρου με τις νεκροπόλεις. Μια δεύτερη λεωφόρος εκτεινόταν πέρα από την Πύλη του Διοκλητιανού, η οποία χρονολογείται στην εποχή βασιλείας του αυτοκράτορα. Μεταγενέστερα κατασκευάστηκαν τα τείχη του Διοκλητιανού, που αντικατέστησαν παλαιότερες οχυρώσεις, με περίμετρο περίπου οκτώ μιλίων, καθώς και η Αγορά των εμπόρων, σχεδιασμένη κατά τα πρότυπα των μεγάλων ρωμαϊκών αγορών.
Η αρχιτεκτονική της πόλης συνδύαζε διάφορες μεσογειακές επιρροές, ωστόσο οι τοπικές λατρείες ήταν εξ ολοκλήρου σημιτικές. Η διαρκής επαφή με διαφορετικούς λαούς καλλιέργησε ένα πολυπολιτισμικό περιβάλλον· οι κάτοικοι μιλούσαν αραμαϊκά, ελληνικά, αραβικά και λατινικά. Έτσι, η Παλμύρα αναδείχθηκε σε ένα ζωντανό χωνευτήρι λαών και πολιτισμών, όπου η Ανατολή και η Δύση συναντιούνταν.
Η βασίλισσα Ζηνοβία
Μετά την άνοδο των Σασσανιδών Περσών και την ενίσχυση της Περσικής απειλής, η Παλμύρα βρέθηκε στο επίκεντρο των γεωπολιτικών εξελίξεων λόγω της στρατηγικής της θέσης. Κατά την εκστρατεία των Περσών, ο Οδαίναθος, τοπικός άρχοντας της πόλης, στήριξε την ρωμαϊκή αυτοκρατορία, ιδιαίτερα μετά την αιχμαλωσία του Ρωμαίου αυτοκράτορα Βαλεριανού (260 μ.Χ.). Η αφοσίωσή του και η υπεράσπιση των ρωμαϊκών συμφερόντων τού εξασφάλισαν την εύνοια των Ρωμαίων, οι οποίοι του παραχώρησαν σταδιακά δύναμη και αυτονομία.
Μέχρι το 267 μ.Χ. η κυριαρχία του μεγαλύτερου μέρους της Μέσης Ανατολής, ενάντια στους Πέρσες, είχε περάσει στα χέρια του βασιλιά Οδαίναθου. Σύζυγός του ήταν η βασίλισσα Ζηνοβία (Znwoya Bat Zabbai) ή όπως αποκαλούνταν «Η Κλεοπάτρα της Συρίας». Μετά τον θάνατο του Οδαίναθου, η Ζηνοβία ανέλαβε τα ηνία της πόλης μέχρι να ενηλικιωθεί ο γιος της Βαμπάλλαθος και να γίνει βασιλιάς. Περί το 269 μ.Χ. , αρνούμενη να παραμείνει υποτελής στους Ρωμαίους, η Ζηνοβία επαναστάτησε, καταλαμβάνοντας τελικά ένα μεγάλο κομμάτι της Μικράς Ασίας, την υπόλοιπη Συρία καθώς και την Αίγυπτο.
Κατά την βασιλεία της η πόλη άκμασε και ανεξαρτητοποιήθηκε πλήρως από την ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Ως βασίλισσα έδωσε βάση στη μόρφωση των κατοίκων, στην ανάπτυξη των τεχνών και στην επέκταση του εμπορίου. Η ίδια έλαβε τον τίτλο της Αυγούστας, δηλαδή αυτοκράτειρας, και απέμεινε στον γιο της τον τίτλο του Αύγουστου.
Αργότερα, κατά τη νέα ρωμαϊκή επέκταση ο αυτοκράτορας Αυρηλιανός ανακατέλαβε την Μικρά Ασία και την Αίγυπτο. Νικώντας τον ισχυρότερο στρατηγό της Ζηνοβίας, Ζάβδα, σε δύο μάχες στην Αντιόχεια και στην Έμεσα, ανακατέλαβε την πόλη της Παλμύρας. Η Ζηνοβία επιχείρησε να διαφύγει, όμως σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή της ιστορίας αιχμαλωτίστηκε από τους Ρωμαίους και μεταφέρθηκε στο Τίβολι της Ιταλίας, όπου σύμφωνα με τον θρύλο κρατήθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό μέσα σε ανέσεις και πολυτέλεια.
Ύστερα από την ανακατάληψη των Ρωμαίων η πόλη συνέχισε να λειτουργεί ως εμπορικό κέντρο αλλά έχασε την στρατηγική της ισχύ. Ο πολιτισμός της παρέμεινε έντονος και συνέχισε να εξελίσσεται έως και την κατάληψη της από τους Άραβες (7ος Αιώνας μ.Χ.), όποτε και άρχισε σταδιακά η παρακμή της.
Η κατάληψη από το Ισλαμικό Κράτος
Το 2015 αποτέλεσε μία σκοτεινή πτυχή για την ιστορία της Παλμύρας καθώς η πόλη καταλήφθηκε από το Ισλαμικό Κράτος. Η οργάνωση προχώρησε σε καταστροφές μνημείων, ανατινάζοντας τον Ναό του Μπελ και άλλα εμβληματικά οικοδομήματα και επιχειρώντας να εξαλείψει κάθε ίχνος της πολιτιστικής της κληρονομιάς. Παρά τα τραύματα που υπέστη, η Παλμύρα εξακολουθεί να αντικατοπτρίζει το ένδοξο παρελθόν της, ανθιστάμενη στη μισαλλοδοξία και στον φανατισμό που απειλούν την ιστορική της μνήμη, παραμένοντας ζωντανό σύμβολο δόξας και διαχρονικής πολιτιστικής κληρονομιάς.
Πηγές
Romey, K.(2016). Why Palmyra, Recently Liberated, Is a Historical Treasure. Ανακτήθηκε από https://www.nationalgeographic.com/history/article/160328-Palmyra-Syria-Islamic-State-ISIS-archaeology-Rome (τελευταία πρόσβαση 26/02/2026)
Ζηνοβία, η βασίλισσα της Παλμύρας. (n.d.). Μηχανή του χρόνου. Ανακτήθηκε από https://www.sansimera.gr/biographies/2196 (τελευταία πρόσβαση 26/02/2026)
