Έχετε σκεφτεί ποτέ πως θα μπορούσατε να ζήσετε την ίδια μέρα δυο φορές; Κι όμως μπορείτε. Οι ερευνητές το ονομάζουν «επιλεκτική προσοχή» και συμβαίνει, πολλές φορές, χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Θα περάσουμε από το ίδιο πάρκο κάθε μέρα για να πάμε στη δουλειά. Ένα παγκάκι είναι στην άκρη. Εκεί είναι κάθε μέρα. Εσύ όμως το βλέπεις πρώτη φορά την έκτη ίσως και την δέκατη φορά που περνάς από εκεί. Ακριβώς επειδή τότε το πρόσεξες. Παρόλο που είναι εκεί κάθε μέρα, οι σκέψεις για διάφορα θέματα σε κατακλύζουν, οπότε και επέλεξες τη προσοχή σου να την εστιάσεις αλλού.
Ορισμός
Ως ορισμός της «επιλεκτικής προσοχής» οι ερευνητές έχουν επιλέξει τη διαδικασία κατά την οποία κατευθύνουμε την επίγνωση μας στα σημαντικά ερεθίσματα ενώ αγνοούμε μη σημαντικά ερεθίσματα του περιβάλλοντος. Με άλλα λόγια, αυτό που επιλέγουμε να δούμε είναι ένα φίλτρο με το οποίο βλέπουμε τη πραγματικότητα. Ο εγκέφαλος μας έχει περιορισμένη χωρητικότητα. Υπάρχει, δηλαδή, ένα μέγιστο όριο πληροφοριών που μπορεί να δεχτεί και να επεξεργαστεί μία συγκεκριμένη στιγμή. Η επιλεκτική προσοχή συμβάλλει σε αυτή τη λειτουργία με έναν μοναδικό τρόπο. Βοηθάει τον εγκέφαλο να αγνοεί ασήμαντες λεπτομέρειες και να εστιάζει σε αυτό που είναι σημαντικό τη κάθε στιγμή.
Οι Broadnet και Treisman εξήγησαν τη θεωρία αυτή παρομοιάζοντας τον εγκέφαλο με ένα μπουκάλι (bottleneck models). Η χωρητικότητα του εγκεφάλου μοιάζει με ένα μπουκάλι με μακρόστενο στόμιο, γιατί, όπως πιστεύουν οι ίδιοι, δεν μπορεί ο εγκέφαλος συνειδητά να κάνει δεκτό (με τις αισθήσεις) ό,τι συμβαίνει. Για παράδειγμα, να ακούμε όλους τους ήχους σε έναν δρόμο με πολύ κόσμο και ταυτόχρονα να παρατηρούμε τις εικόνες με λεπτομέρειες (τα μαγαζιά, τους ανθρώπους που περπατάνε, κτλ).
Μια άλλη ματιά
Υπάρχει, ωστόσο, και άλλη μία οπτική, θα έλεγε κανείς, αυτής της θεωρίας. Ναι μεν η θεωρία αυτή βοηθάει στην εστίαση του εγκεφάλου, αλλά δημιουργεί και μία διαφορετική ματιά για τη ζωή. Ο καθένας επιλέγει να δει κάτι με βάση αυτό που πιστεύει, αυτό που θα ήθελε να είναι ή αυτό που θα μπορούσε να είναι. Δυο άνθρωποι θα περπατήσουν στον ίδιο δρόμο και θα δουν ακριβώς τον ίδιο πράσινο τοίχο. Εκείνος που έχει καλλιτεχνικές ασχολίες θα αναλύσει το χρώμα του σκεπτόμενος τι θα μπορούσε να ζωγραφίσει πάνω του. Ο άλλος θα κάνει τη σκέψη ότι αυτή η εικόνα δεν ταιριάζει με την αισθητική του δρόμου, θα θεωρήσει ότι το πράσινο «βρωμίζει» τον τοίχο.
Δεν έχει να κάνει, όμως, ούτε με το χρώμα ούτε με τον τοίχο. Το παράδειγμα αυτό δείχνει πως όταν προσέχουμε μία λεπτομέρεια στο παρόν, καταλαβαίνουμε πόσο μας απορροφούν οι σκέψεις μας και πόσο διαφορετικά ο εγκέφαλος βλέπει το ίδιο πράγμα.
Οι λεπτομέρειες που επιλέγει ο εγκέφαλος μας να προσέξει μαρτυρούν τον εσωτερικό μας κόσμο, εκείνο το μικρό παιδί μέσα μας που δεν σταματά να σκέφτεται. Αυτό που παρατηρούμε δεν είναι κάτι τυχαίο, αλλά ένας καθρέφτης αυτού που πραγματικά είμαστε. Για αυτό και η επιλεκτική προσοχή, όσο ασυνείδητη και αν είναι, έχει ρίζες σε συνειδητές σκέψεις και πράξεις του παρελθόντος. Για αυτό και δεν βλέπουμε τα πράγματα όπως πραγματικά είναι, αλλά όπως πιστεύουμε ότι είναι.
Πηγές
Ομάδα Α.Ν.Π. (2025), Μεροληψία Επιλεκτικής Προσοχής: Γιατί βλέπουμε μόνο ό,τι θέλουμε;, Ανοικτό Λαϊκό Πανεπιστήμιο, Αναρτήθηκε από: https://openpeople.university/merolipsia-epilektikis-prosoxis-giati-vlepoume-mono-oti-theloume/, (τελευταία πρόσβαση 18/01/2026)
McLeod, S. (2023), Theories of Selective Attention in Psychology, Simply Psychology, Αναρτήθηκε από: https://www.simplypsychology.org/attention-models.html, (τελευταία πρόσβαση 18/01/2026)
