Τι είναι αυτό που κάνει την έρημο τόσο ελκυστική και ταυτόχρονα επικίνδυνη για τους ανθρώπους εδώ και χιλιάδες χρόνια; Αυτό που πολλοί άνθρωποι δεν γνωρίζουν, είναι πως ο ορισμός για τα κομμάτια γης που αποκαλούνται ως «έρημος» καλύπτουν το 1/3 της Γης. Ως έρημοι, χαρακτηρίζονται γεωλογικοί σχηματισμοί είτε θερμοί είτε ψυχροί, με άνυδρα μέρη όπου η εξάτμιση υπερβαίνει την υγρασία, ενώ έχουν ελάχιστη βλάστηση, σπάνια ζωή και μπορεί να είναι αμμώδης, βραχώδης ή χαλικώδης. Βάσει αυτών, η μεγαλύτερη έρημος στον πλανήτη μας θεωρείται η Ανταρκτική και ακολουθούν Αρκτική, Σαχάρα, Αραβική, Γκόμπι και Καλαχάρι. Οι τεράστιες αυτές εκτάσεις (αλλά και ακόμα περισσότερες που ακολουθούν στην λίστα), σχηματίστηκαν στον πλανήτη μας πριν από αμέτρητα χρόνια και αδιάκοπα αποτελούσαν πηγή έμπνευσης σε θρησκευτικό, λογοτεχνικό, εικαστικό και πολιτιστικό επίπεδο. Η έρημος είναι από τους πιο «αρχέγονους» τόπους του ανθρώπινου φαντασιακού, που μπορούμε να τη δούμε όχι απλώς ως γεωγραφικό χώρο, αλλά ως πνευματικό μηχανισμό που επαναλαμβάνεται επί χιλιάδες χρόνια.
Η έρημος στον αρχαίο κόσμο: φόβος, ιερότητα και θεότητες του ορίου
Η έρημος λειτουργεί από την αρχαιότητα ως ένα μέρος όπου η ζωή απουσιάζει και τα φώτα σβήνουν και αποτελεί το όριο της κατοικημένης γης, της καλλιέργειας και της τάξης των πραγμάτων. Οι άνθρωποι δοκιμάζονται ακούγοντας μόνο τις φωνές τους, οι θεοί αποκαλύπτονται μακριά από τους μεγαλοπρεπείς ναούς των πόλεων και το σκηνικό γίνεται ιδανικό για μύηση, προφητεία, κατάρρευση αλλά και αναγέννηση. Ένας τόπος ασταθής, επικίνδυνος αλλά και βαθιά ιερός, η έρημος ήταν το σύνορο ανάμεσα στον ανθρώπινο κόσμο και στο άγνωστο. Σε κοινωνίες (όπως της αρχαίας Αιγύπτου) που εξαρτιόνταν άμεσα από τη γη και το νερό, η έρημος προσωποποιούσε την απουσία ζωής, αλλά ταυτόχρονα συγκέντρωνε δυνάμεις που ξεπερνούσαν την ανθρώπινη λογική. Δεν ήταν απλώς ένας τόπος θανάτου – ήταν χώρος δοκιμασίας, εξορίας, αποκάλυψης και συνάντησης με το θείο. Η έρημος ως πηγή έμπνευσης χιλιάδων ετών, αποτελεί ένα μέρος όπου η απουσία ανθρώπινων δομών δεν σημαίνει απουσία παρουσίας, αντιθέτως σημαίνει ότι ο χώρος ανήκει σε δυνάμεις μη ανθρώπινες. Κάπως έτσι λοιπόν στην αρχαία Αίγυπτο η έρημος ανήκει στον θεό Σηθ, που αντιπροσωπεύει τις καταιγίδες, το χάος, την βία. Ο Σηθ φανερώνει την αναγκαία αποσταθεροποιητική δύναμη που απειλούσε αλλά και εξισορροπούσε την κοσμική τάξη (Μαάτ) στην Αίγυπτο. Η εύφορη κοιλάδα του Νείλου σημαίνει «ζωή», ενώ η έρημος Σαχάρα αποτελεί την «κόκκινη γη», εκεί που κατοικούσαν οι εχθροί της τάξης, οι ξένοι, οι νεκροί και τα επικίνδυνα πνεύματα. Παρόλο που η θεότητα του Σηθ φαντάζει μοχθηρή, οι αρχαίοι Αιγύπτιοι είχαν την τάση να εκμαιεύουν το καλό μέσα από το κακό, κάνοντας τον θεό της ερήμου απαραίτητο για να στέκεται ολόκληρο το σύμπαν, θεωρώντας τον φύλακα των ορίων και φορέα της ωμής δύναμης. Στην αρχαία Μεσοποταμία η Συριακή έρημος (Αλ Χαμάντα), δεν είχε κάποια θεότητα να την αντιπροσωπεύει, αλλά είχε ταυτιστεί με απρόσωπες και απειλητικές δυνάμεις. Η έρημος έφερνε καταστροφικά καυτούς ανέμους και επιδημίες που κουβαλούσαν δαίμονες και πνεύματα που την κατοικούσαν. Στην Εβραϊκή παράδοση, η έρημος αλλάζει ρόλο και αποκτά σημαντικό και ιδιαίτερο ρόλο: γίνεται ο τόπος όπου ο Θεός αποκαλύπτεται. Η Έξοδος, η περιπλάνηση του λαού Ισραήλ και η εμπειρία του Μωυσή στο Σινά τοποθετούν την έρημο στο κέντρο της θεϊκής δοκιμασίας και της αποκάλυψης του Νόμου, κάνοντας το τοπίο της να λειτουργεί ως καθαρτήριο πεδίο. Στις Αραβικές και προ-ισλαμικές αντιλήψεις και παραδόσεις, η έρημος αποτελεί μεγάλο κομμάτι του πολιτισμού και της λαογραφίας. Τα μαγικά λυχνάρια με τα τζίνι, τα αόρατα όντα, οι νομάδες, οι οάσεις και οι μύθοι, ενσαρκώνουν την ανεξέλεγκτη φύση του ερημικού χώρου, με τον ταξιδιώτη στην έρημο να μην είναι ποτέ πραγματικά μόνος. Η διττή εικόνα της ερήμου στον αρχαίο κόσμο μας δείχνει πως οι πολιτισμοί είχαν έναν διχασμό για αυτή: ένας τόπος θανάτου και απειλής ή ένας κόσμος ιερός που κρύβει δύναμη και αλήθεια;
Η βαθιά συμβολική σύνδεση των μυστικιστών Σούφι και της ερήμου
Οι Σούφι αποτελούν την μυστικιστική διάσταση του Ισλάμ με τις ασκητικές κοινότητες να πρωτοεμφανίζονται περίπου στο 815μ.Χ σε διάφορες Αραβικές χώρες. Δεν είναι ξεχωριστή θρησκεία, αλλά ένας εσωτερικός δρόμος μέσα στο Ισλάμ, που δίνει έμφαση όχι στον νόμο (sharia) αλλά στη βιωματική ένωση με τον Θεό. Η αγάπη για τον θεό (και όχι ο φόβος της τιμωρίας), η εσωτερική κάθαρση, η εξάλειψη του «εγώ» και η ενσυναίσθηση, εκφράστηκαν από τους Σουφί μέσα από χιλιάδες ποίηματα, παραβολές και σύμβολα με κύριους εκφραστές τον Τζελαλαντίν Ρουμί και τον πιο σύγχρονο αυτού, Γιουνούς Εμρέ. Οι Σούφι, κυνηγημένοι ανά τα χρόνια από εξτρεμιστές και συντηρητικούς Ισλαμιστές, μιλούν για το ταξίδι της ψυχής και την ουσία αυτής με αφετηρία την έρημο. Για τους Σούφι η έρημος είναι ένα σημείο απομόνωσης και απογύμνωσης, με το βλέμμα στραμμένο στον θεό. Η απουσία επιθυμιών, η στέρηση του περιττού και η μοναξιά που διαλύει την ψευδαίσθηση του εγώ, κάνουν την έρημο τον απόλυτο τόπο ασκητισμού και περιπλάνης. Η έρημος είναι ο χώρος της θεϊκής μέθης (ishq) και είναι κάθε άλλο παρά ένα σκοτεινό γεωγραφικό μέρος. Ο Ρουμί αναφέρεται σε αυτή γράφοντας «Μη φοβάσαι την ερημιά. Εκεί σε περιμένει Αυτός», στον τόπο συνάντησης του εραστή με τον Αγαπημένο, εκεί που η δίψα της ερήμου ταυτίζεται με τη δίψα για τον Θεό και το χάσιμο στον ορίζοντα σημαίνει το χάσιμο του Εγώ. Ακόμα και οι Σούφι που ζούσαν στις πόλεις, κουβαλούσαν την έρημο μέσα τους με έναν πολύ ισχυρό συμβολισμό: την σιωπή.
Η έρημος του Αντουάν ντε Σεντ Εξιπερί , αλλά και του… Άλιστερ Κρόουλι
Ο Μικρός Πρίγκιπας γράφτηκε το 1943 από τον Γάλλο συγγραφέα -και ήρωα αεροπόρο- Αντουάν ντε Σεντ Εξιπερί και αποτελεί το 2ο βιβλίο παγκοσμίως που έχει πουλήσει πάνω από 100 εκατομμύρια αντίτυπα. Μολονότι οι περισσότεροι θεωρούν πως πρόκειται για ένα βιβλίο που απευθύνεται σε παιδιά, ο Μικρός Πρίγκιπας είναι ένα βαθιά φιλοσοφικό αφήγημα, ιδεαλιστικό και στοχαστικό για κάθε ηλικία. Τα μοναδικά μηνύματα που περνάει μέσα από φράσεις όπως «Δεν βλέπεις καθαρά παρά μόνον με την καρδιά. Η ουσία είναι αόρατη στα μάτια» και «Είσαι υπεύθυνος για πάντα, γι’ αυτό που έχεις εξημερώσει», είναι διαχρονικά και χαραγμένα στην μνήμη όσων έχουν διαβάσει το βιβλίο. Στον αντίποδα το Βιβλίο του Νόμου (Liber AL vel Legis), γράφτηκε το 1904 από τον Βρετανό αποκρυφιστή Άλιστερ Κρόουλι και αποτελεί το ιερό κείμενο της αίρεσης του Θελήματος (με εμπνευστή τον Κρόουλι επίσης). Το κεντρικό μήνυμα του βιβλίου συμπυκνώνεται στη φράση: «Κάνε ό,τι θέλεις θα είναι το σύνολο του Νόμου» (Do what thou wilt shall be the whole of the Law) και η φράση αυτή δεν προτρέπει στην ασυδοσία, αλλά στην ανακάλυψη και εκτέλεση του «Αληθινού Θελήματος» του κάθε ανθρώπου, δηλαδή του μοναδικού του σκοπού στη ζωή. Στο δια ταύτα, ενώ αναφερόμαστε σε δυο παντελώς διαφορετικά βιβλία, αφού το ένα έχει χαρακτηριστεί ως «παιδικό» και το άλλο ως «αιρετικό», εντοπίζουμε ένα πολύ ισχυρό κοινό μοτίβο, το οποίο δεν είναι άλλο από την συμβολική έρημο. Τόσο στον Μικρό Πρίγκιπα του Εξυπερί όσο και στο Βιβλίο του Νόμου του Κρόουλι, η αφετηρία είναι ίδια: η έρημος ως πηγή έμπνευσης χιλιάδων ετών, λειτουργεί ως σημείο όπου εμφανίζεται μια φωνή που δεν ανήκει στο καθημερινό.
Κανένα από τα δύο αυτά βιβλία δεν θα μπορούσε να έχει γραφτεί εντός μια πόλης, μέσα σε ένα κοινότυπο σκηνικό, αλλά μονάχα μέσα στο αποκαλυπτικό αυτό τοπίο της ερήμου. Στον Μικρό Πρίγκιπα, η έρημος φέρνει τη συνάντηση με το παιδί-αγγελιαφόρο, ενώ στο Βιβλίο του Νόμου η έρημος (και το αιγυπτιακό περιβάλλον της) φέρνει τη φωνή της υπερβατικής οντότητας Άιγουας (του φύλακα αγγέλου του Κρόουλι). Και στις δυο περιπτώσεις, ο άνθρωπος που βιώνει το αφήγημα είναι μόνος απέναντι στα μηνύματα που δέχεται, ο πιλότος (Εξιπερί) χάνει τον έλεγχο, την υπεροχή και τον ρόλο του ενήλικα και ο Κρόουλι χάνει τον παλιό του εαυτό για να δεχτεί έναν νέο Νόμο, αποσταθεροποιείται ψυχικά και περνά σε κατάσταση έντασης και φόβου. Η έρημος είναι το μεταίχμιο ζωής και θανάτου, επικίνδυνη και απειλητική, με την δίψα, την απώλεια και την ελπίδα να είναι εμφανείς και στα δύο συγγράμματα. Οι μεγάλες αντιθέσεις που αποκαλύπτει η έρημος και στις δυο περιπτώσεις είναι η Αγάπη και ο Νόμος: ο Μικρός Πρίγκιπας μιλά για αγάπη, ευθύνη και φροντίδα, ενώ ο Νόμος έχει ως κεντρική αξία το Θέλημα (ανθρώπινη θέληση). Η έρημος στον Σαιντ-Εξιπερί θεραπεύει μέσα από την απώλεια, ενώ η έρημος του Κρόουλι αναδομεί βίαια μέσα από θεϊκές εντολές. Ο Εξιπερί κάνει διάλογο με τον Μικρό Πρίγκιπα στην έρημο και εκείνος του απαντά με ερωτήσεις, παραβολές, ακόμα και με την σιωπή του, ενώ ο Άιγουας μιλά με εντολές, προσταγές και κοσμικό τόνο στον Κρόουλι. Η αγάπη του Μικρού Πρίγκιπα για το τριαντάφυλλο του θα δοκιμαστεί μέσα στην έρημο, που θα συνδέσει τον ουρανό με την γη και θα του επιτρέψει να οδηγηθεί πίσω στον κόσμο του με νέα ματιά. Στο Βιβλίο του Νόμου, η έρημος οδηγεί στην απομόνωση και στην αναδιαμόρφωση της τάξης των πραγμάτων, σύμφωνα με τον Νόμο. Αδιαπραγμάτευτα αυτό που μοιάζει φαινομενικά ασύγκριτο, έχει ένα έντονο κοινό στοιχείο και στα δυο αυτά έργα: η έρημος απλώνεται ως αναγκαίο κενό μέσα στο οποίο μπορεί να ακουστεί μια μη ανθρώπινη αλήθεια -όχι ως σύμβολο- αλλά ως συνθήκη. Και οι δύο συγγραφείς ζητούν από τον αναγνώστη να αποδεχθεί πως στην έρημο δεν ισχύουν οι συνηθισμένοι κανόνες και ο άνθρωπος παύει να μιλά και αρχίζει να ακούει. Όλα τα υπόλοιπα (αγάπη ή θέλημα, παιδί ή θεότητα, ποίηση ή νόμος) είναι διαφοροποιήσεις πάνω στην ίδια αρχαία δομή.
Η έρημος στην συλλογική φαντασία
Πέρα από τη θρησκεία, τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία, η έρημος ως πηγή έμπνευσης χιλιάδων ετών, έχει διατηρήσει ισχυρή παρουσία και στη λαϊκή και καλλιτεχνική έκφραση. Σε τραγούδια, μύθους και προφορικές παραδόσεις, εμφανίζεται συχνά ως τόπος μοναξιάς, απώλειας και αναζήτησης, αλλά και ως σύμβολο εσωτερικής κατάστασης. Στη λαϊκή ποίηση και μουσική πολλών πολιτισμών, η έρημος χρησιμοποιείται μεταφορικά για να δηλώσει την εσωτερική ξηρασία, την εγκατάλειψη ή την απόσταση από το αγαπημένο πρόσωπο ή τον Θεό. Από τα αραβικά και περσικά τραγούδια έως τη σύγχρονη δυτική μουσική, η έρημος λειτουργεί ως εικόνα απομόνωσης αλλά και αντοχής, ενός χώρου όπου ο άνθρωπος συνεχίζει να προχωρά παρά τη στέρηση. Στη λαογραφία, οι έρημοι συχνά κατοικούνται από πνεύματα, στοιχειακά όντα ή επικίνδυνες παρουσίες, ενώ παράλληλα σε αφηγήσεις περιπλάνησης και δοκιμασίας, η έρημος είναι το αναγκαίο πέρασμα πριν από την επιστροφή ή τη μεταμόρφωση. Η διαχρονική χρήση της ερήμου ως συμβόλου δείχνει ότι, ανεξαρτήτως εποχής ή πολιτισμού, δεν αντιμετωπίστηκε ποτέ απλώς ως φυσικό τοπίο. Η έρημος παραμένει έτσι ένα από τα πιο ανθεκτικά σύμβολα της ανθρώπινης σκέψης, ικανό να συνδέει μύθο, τέχνη και εμπειρία σε ένα ενιαίο πολιτισμικό σχήμα.
Πηγές Άρθρου:
Hornung Ε. (1982) “Conceptions of God in Ancient Egypt: The One and the Many”, Claremont, Ithaca – Cornell University Press
Schimmel A.M (2011), “
Garnier St. (2022) “
Τα βιβλία “Ο Μικρός Πρίγκιπας” και το “Το Βιβλίο του Νόμου”:
De Saint-Exupéry A. (1943) “Ο Μικρός Πρίγκιπας” μετάφραση Στρατής Τσίρκας, Αθήνα, Εκδόσεις Ηριδανός
Crowley A. (1904) “Το Βιβλίο του Νόμου” (Liber AL vel Legis) μετάφραση Γιώργος Μπαλάνος, Αθήνα, Εκδόσεις Locus-7
