Αθήνα, 2021
“Έδειραν σταθμάρχη γιατί τους έκανε παρατήρηση για την χρήση της μάσκας”
Ελληνικό, 2021
“Νεαροί έδειραν και λήστεψαν οδηγό λεωφορείου γιατί έκανε πολλές στάσεις”
Αυτές είναι μερικές από τις ειδήσεις που πρωταγωνιστούν στα ελληνικά κανάλια. Μερικές από αυτές έχουν αίσιο τέλος. Ενώ άλλες όχι. Όλες όμως εγείρουν το ίδιο ερώτημα στο άκουσμα τους: Γιατί; Γιατί τόση βία; Μακάρι να υπήρχε μια σωστή απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Μακάρι να υπήρχε ένα εμβόλιο για αυτή τη πανδημία. Γιατί τα περιστατικά της βίας δεν είναι πρωτοσέλιδο μόνο της ελληνικής δημοσιογραφίας. Πρόκειται για ένα φαινόμενο με εκατομμύρια κρούσματα παγκοσμίως. Κρούσματα που όχι μόνο αυξάνονται, αλλά εμφανίζονται πλέον και με επικίνδυνες “μεταλλάξεις”.
Εμβόλιο δυστυχώς δεν έχει εφευρεθεί. Ούτε έχει επινοηθεί μια μυστική συνταγή εξασθένισης της βίας. Η επιστήμη της ψυχολογίας δεν έχει βαφτίσει ακόμα αυτό το φαινόμενο έξαρσης των περιστατικών βίας. Ούτε ένα μεμονωμένο άρθρο στον κλάδο της ψυχολογίας έχει την ισχύ ελάττωσης τους. Ένα άρθρο όμως είναι ικανό να δώσει στον άνθρωπο τροφή για σκέψη. Να διεγείρει μερικά καίρια ερωτήματα που πρέπει όλοι να θέτουμε στον εαυτό μας;
Γιατί οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν και αντιμετωπίζονται με τόση βία; Γιατί, ενώ περιστατικά βίας συμβαίνουν δίπλα μας δε κάνουμε κάτι για να βοηθήσουμε; Γιατί, ενώ παρευρισκόμαστε σε συνθήκες δυσφορίας, κακοποίησης ή ανάγκης για βοήθεια, κλείνουμε τα μάτια μας;
Ας εξετάσουμε μια συγκλονιστική είδηση της δεκαετίας του 60:
Νέα Υόρκη, 1964
Η Kitty Genovese δολοφονείται στο δρόμο ενώπιον πολλών μαρτύρων. Η νεαρή γυναίκα δέχεται το πρώτο χτύπημα από τον θύτη αλλά επανακτεί τη δύναμη της και προσπαθεί να ξεφύγει. Ένας μάρτυρας φωνάζει αρχικά στον θύτη, γεγονός που δεν είναι αρκετό για να τον σταματήσει. Της επιτίθεται ξανά, αυτή τη φορά, θανάσιμα. Ναι, εδώ τίθεται η αυτόματη ερώτηση: Γιατί δε τη βοήθησε κανείς; Η κοπέλα βρισκόταν ανάμεσα σε πλήθος κόσμου.
Οι κοινωνικοί ψυχολόγοι Bibb Latane και John Darley ήταν πραγματικά αναστατωμένοι. Αυτή η τόσο απροκάλυπτη απουσία παρέμβασης από τους θεατές της εν ψυχρώ δολοφονίας της άτυχης γυναίκας, τους οδήγησε στην αναπαραγωγή μιας σειράς από μελέτες. Βία οποιασδήποτε μορφής δεν υπήρξε μέρος της έρευνας. Έτσι, οι ερευνητές αντέτειναν τη θεώρηση της ομάδας ή του πλήθους. Στη πιο απλή μορφή της υποστηρίζει ότι:
Οι παρευρισκόμενοι ενός περιστατικού βίας ίσως αποτελούν πηγή υποκίνησης αρνητικών ενεργειών, όπως για παράδειγμα σε περιπτώσεις ομαδικής βίας.
Το συγκεκριμένο φαινόμενο εξηγεί μερικώς την απουσία βοήθειας ατόμων που κινδυνεύουν. Ταυτόχρονα όμως, οδηγεί και σε ένα αναπόφευκτο συμπέρασμα. Όποιος διαβάσει για τη ψυχολογική παράδοση της θεώρησης της ομάδας ή του πλήθους ίσως συμπεράνει ότι οι συνωστισμένες πόλεις είναι επικίνδυνες. Ότι κανείς δε θα σε βοηθήσει αν απειλείσαι. Φαινομενικά ζούμε σε μια κοινωνία που απαρτίζεται από κοινωνικές αξίες και στην οποία εδρεύει η κοινωνική τάξη.
Τι συμβαίνει όμως στην πραγματικότητα;
Η πιο σύγχρονη έρευνα έχει θέση υπό αμφισβήτηση πολλές πτυχές της δολοφονίας της Genovese. Ο αριθμός και οι πράξεις των μαρτύρων ίσως να μην αποτελούν πραγματικά στοιχεία. Ακόμα, πιο σημαντικό είναι πως κάποιοι κοινωνικοί ψυχολόγοι έχουν αρχίσει να εντοπίζουν τη θετική δύναμη των ανθρώπων που είναι σε ομάδες. Αποδεικνύουν πως οι άνθρωποι μπορούν να ενεργοποιηθούν για να λειτουργήσουν για λογαριασμό τρίτων.
Όλα τα παραπάνω δεν εγγυώνται την ασφάλεια ενός ανθρώπου που ζει σε μια πυκνοκατοικημένη πόλη. Δε δίνουν απαντήσεις στα ερωτήματα που τέθηκαν νωρίτερα. Πρόκειται απλά για μια μικρή αφύπνιση όσων διαβάζουν αυτό το άρθρο. Μια αφορμή για να σκεφτούν όλα τα γιατί που ακολουθούν μετά από ειδεχθείς τίτλους ειδήσεων. Ένα σπρώξιμο στον ώμο και ίσως τα πράγματα πάρουν διαφορετική τροπή…
