Σε περιόδους έντονου άγχους ή ψυχικής κόπωσης, πολλοί άνθρωποι στρέφονται στο φαγητό ως έναν τρόπο προσωρινής ανακούφισης. Η υπερκατανάλωση δεν αποτελεί απλώς μια κακή συνήθεια· λειτουργεί ως μηχανισμός επιβίωσης σε μια στιγμή όπου ο ψυχισμός αναζητά άμεσα στήριξη. Η πράξη του φαγητού προσφέρει μια σύντομη αίσθηση ασφάλειας και ευχαρίστησης, όμως συχνά οδηγεί σε ενοχές και φαύλο κύκλο αυτοκριτικής. Για όσους αντιμετωπίζουν κατάθλιψη ή έντονο άγχος, το φαγητό γίνεται μερικές φορές ο πιο εύκολος τρόπος για να «μουδιάσουν» συναισθήματα που μοιάζουν δυσβάσταχτα.

Γιατί το άγχος οδηγεί σε υπερφαγία

Το στρες ενεργοποιεί τον άξονα υποθαλάμου–υπόφυσης–επινεφριδίων, αυξάνοντας την κορτιζόλη. Αυτό το ορμονικό κύμα ωθεί τον οργανισμό να αναζητήσει άμεση ενέργεια και ευχαρίστηση. Τα τρόφιμα που ανακουφίζουν γρήγορα —όπως γλυκά, λιπαρά ή αλμυρά— ενεργοποιούν τα κέντρα ανταμοιβής του εγκεφάλου και μειώνουν προσωρινά την ένταση. Το άτομο νιώθει για λίγο καλύτερα, οπότε ο εγκέφαλος «μαθαίνει» ότι το φαγητό λειτουργεί σαν λύση.

Η διαδικασία αυτή δεν στοχεύει πραγματικά στη διατροφή. Στοχεύει στη ρύθμιση ενός συναισθήματος που το άτομο δεν μπορεί εκείνη τη στιγμή να επεξεργαστεί με άλλους τρόπους. Έτσι, η υπερφαγία γίνεται ένα γρήγορο, αλλά προσωρινό, «παυσίπονο» για την ψυχή.

Η κατάθλιψη και η ανάγκη για συναισθηματικό μούδιασμα

Στην κατάθλιψη, η υπερφαγία συχνά εμφανίζεται όταν το άτομο προσπαθεί να αντιμετωπίσει τη βαριά συναισθηματική φόρτιση ή το αίσθημα κενού. Το φαγητό προσφέρει στιγμιαία ευχαρίστηση μέσω της ντοπαμίνης, μιας χημικής ουσίας που λείπει σε αρκετούς ανθρώπους με καταθλιπτικά συμπτώματα. Η πράξη της κατανάλωσης γίνεται μια μικρή παύση στον εσωτερικό πόνο.

Ωστόσο, η ανακούφιση διαρκεί λίγο. Τα συναισθήματα επιστρέφουν, συχνά πιο έντονα, και συνοδεύονται από ενοχή, απογοήτευση ή ντροπή. Το άτομο αρχίζει να πιστεύει ότι δεν έχει έλεγχο πάνω στις αντιδράσεις του. Έτσι, ο φαύλος κύκλος ενισχύεται: όσο χειροτερεύει η διάθεση, τόσο περισσότερο αναζητά κανείς τρόφιμα με άμεσο αποτέλεσμα στην ψυχολογία.

Η συναισθηματική πείνα διαφέρει από τη φυσιολογική πείνα

Η υπερφαγία στηρίζεται κυρίως στη συναισθηματική πείνα —ένα είδος εσωτερικής ανάγκης που εμφανίζεται ξαφνικά και ζητά άμεση ικανοποίηση. Δεν αφορά την πραγματική πείνα. Τα βασικά χαρακτηριστικά της είναι:

• εμφανίζεται απότομα

• στοχεύει συγκεκριμένα τρόφιμα

• επιμένει ακόμη και μετά το φαγητό

• δεν ικανοποιείται με μικρές ποσότητες

• συνοδεύεται από εσωτερική ένταση ή άγχος

Η φυσιολογική πείνα εξελίσσεται σταδιακά και ικανοποιείται με ένα φυσιολογικό γεύμα. Η συναισθηματική πείνα, όμως, λειτουργεί περισσότερο σαν ανάγκη για καταπράυνση παρά σαν ανάγκη για θρέψη.

Το βάρος των ενοχών και της αυτοκριτικής

Μετά από ένα επεισόδιο υπερφαγίας, οι περισσότεροι άνθρωποι βιώνουν έντονη ενοχή. Η σκέψη «δεν έχω έλεγχο» μπορεί να πλήξει την αυτοεκτίμηση και να μειώσει ακόμη περισσότερο τη διάθεση. Αυτό το ψυχολογικό βάρος δεν αποτελεί αποτέλεσμα αδυναμίας ή έλλειψης θέλησης, αλλά μια φυσική αντίδραση ενός κουρασμένου και πιεσμένου οργανισμού.

Η αυτοκριτική συχνά εντείνει τη συναισθηματική ανάγκη, οδηγώντας σε νέα επεισόδια υπερκατανάλωσης. Η κατανόηση αυτής της αλληλουχίας βοηθά το άτομο να απελευθερωθεί από την ιδέα ότι «φταίει» και να δει την υπερφαγία ως σύμπτωμα, όχι ως αποτυχία.

Πώς μπορεί κάποιος να σπάσει τον φαύλο κύκλο

1. Αναγνώριση συναισθημάτων

Το άτομο ωφελείται όταν εντοπίζει το συναίσθημα που προηγείται του επεισοδίου: άγχος, θυμός, θλίψη, μοναξιά ή πλήξη.

2. Υιοθέτηση εναλλακτικών στρατηγικών

Η γραφή, η βόλτα, η αναπνοή, η μουσική ή μια σύντομη επικοινωνία με κάποιον άνθρωπο μειώνουν την ένταση πριν αυτή οδηγήσει στο φαγητό.

3. Μείωση της αυτοκριτικής

Ο ήπιος εσωτερικός λόγος βοηθά το άτομο να επανακτήσει τον έλεγχο χωρίς να εξαντλείται ψυχικά.

4. Σταδιακή οργάνωση των γευμάτων

Τα σταθερά, ισορροπημένα γεύματα περιορίζουν τα έντονα σκαμπανεβάσματα της πείνας.

5. Ζήτηση επαγγελματικής υποστήριξης

Όταν η υπερφαγία γίνεται συχνή ή οδηγεί σε ντροπή και κοινωνική απόσυρση, η βοήθεια ενός ειδικού της ψυχικής υγείας προσφέρει ουσιαστική αλλαγή.

Επίλογος

Η υπερκατανάλωση τροφής σε περιόδους άγχους ή κατάθλιψης δεν είναι αδυναμία αλλά ένας ανθρώπινος τρόπος αντιμετώπισης συναισθημάτων που μας ξεπερνούν. Το φαγητό γίνεται καταφύγιο όταν ο ψυχισμός ζητά άμεση παρηγοριά. Με επίγνωση, μείωση της αυτοκριτικής και κατάλληλες στρατηγικές, ο κύκλος της συναισθηματικής πείνας μπορεί να σπάσει και η σχέση του ατόμου με το φαγητό να ισορροπήσει ξανά.

Βιβλιογραφία

Adam, T. C., & Epel, E. S. (2007). Stress, eating and the reward system. Physiology & Behavior, 91(4), 449–458.
Canetti, L., Bachar, E., & Berry, E. M. (2002). Food and emotion. Behavioural Processes, 60(2), 157–164.
Dallman, M. F. (2010). Stress-induced obesity and the emotional nervous system. Trends in Endocrinology & Metabolism, 21(3), 159–165.
Kaplan, H. I., & Kaplan, H. S. (1957). The psychosomatic concept of obesity. Journal of Nervous and Mental Disease, 125, 181–201.
Konttinen, H. (2020). Emotional eating and obesity: The role of depression and anxiety. Appetite, 150, 104702.
Sinha, R., & Jastreboff, A. M. (20