Παιδιά μεταναστών και επιπολιτιστικό στρες

Η μετανάστευση, ή η για διάφορους λόγους γεωγραφική μετακίνηση των ανθρώπων, αποτελεί μια ιδιαίτερα ψυχοπιεστική συνθήκη. Τα ερωτήματα που γεννιούνται είναι:

• Είναι τα παιδιά μετανάστες σε αυξημένο κίνδυνο να αναπτύξουν ψυχικές διαταραχές;
• Ποιοι είναι οι επιβαρυντικοί και ποιοι οι προστατευτικοί παράγοντες που επιδρούν στην αναπτυξιακή τους πορεία;

Επιβαρυντικοί παράγοντες που επιδρούν στην αναπτυξιακή πορεία των παιδιών μεταναστών

Τα παιδιά βιώνουν πολλές φορές τραυματικές εμπειρίες λόγω του χωρισμού της οικογένειας και των εκτεταμένων περιόδων απομάκρυνσης από τους γονείς και τα αδέρφια τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να υπάρξει απώλεια του γονέα ή ανεπαρκής γονεϊκή φροντίδα λόγω των δυσμενών συνθηκών μετακίνησης. Επιπλέον, έρχεται να προστεθεί ο νέος τρόπος ζωής και οι καινούριες συνήθειες στο νέο τόπο διαμονής. Δυσκολίες υπάρχουν ακόμα και για τα παιδιά που γεννήθηκαν στη χώρα υποδοχής, είναι, δηλαδή, παιδιά μεταναστών. Βέβαια, η κοινωνική και πολιτισμική προσαρμογή των τελευταίων είναι πιο εύκολη. 

Τί είναι το επιπολιτιστικό στρες;

Τα παιδιά, λοιπόν, πάσχουν συχνά από το λεγόμενο επιπολιτιστικό στρες λόγω της ανάγκης προσαρμογής τους σε νέες κοινωνικές, πολιτισμικές και οικονομικές συνθήκες. Έχουν να αντιμετωπίσουν τον υποβιβασμό της κοινωνικής και οικονομικής θέσης της οικογένειας, την αντιμετώπιση της ξενοφοβίας και των διακρίσεων εκ μέρους των γηγενών και την ανεπαρκή γνώση της γλώσσας της χώρας υποδοχής.

Το επιπολιτιστικό στρες στα παιδιά και στους εφήβους επηρεάζεται από το διαφορετικό εκπαιδευτικό σύστημα και τις διαφορετικές πολιτιστικές αξίες στην οικογένεια και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον. 

Είναι τα παιδιά μετανάστες σε αυξημένο κίνδυνο να αναπτύξουν ψυχικές διαταραχές;

Τα παιδιά μεταναστών ανήκουν σε ομάδα υψηλού κινδύνου για την εκδήλωση ψυχικών διαταραχών. Όσον αφορά την περίοδο μετά τη γέννησή τους, το πρόβλημα προέρχεται από το γεγονός ότι οι μητέρες μετανάστριες γεννούν μόνες σ’ έναν άγνωστο κόσμο, γεμάτο κινδύνους και αβεβαιότητα, χωρίς τα παραδοσιακά στηρίγματα.

Επιπλέον, η έναρξη της σχολικής φοίτησης σηματοδοτεί την ένταξη του παιδιού στην κοινωνία υποδοχής. Τα παιδιά καλούνται να αποχωρισθούν το οικογενειακό περιβάλλον, ενώ είναι ανεπαρκώς προετοιμασμένα. Στην εφηβεία, τα παιδιά αναλαμβάνουν να προστατεύουν τους γονείς (αναστροφή γενεών) και λειτουργούν σαν διαμεσολαβητές ανάμεσα στην πατρική οικογένεια και τον έξω κόσμο.  

Οι έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά μεταναστών εμφανίζουν περισσότερο άγχος, υψηλότερα επίπεδα επιθετικότητας, μικρότερη αντοχή στη ματαίωση, χαμηλότερη αυτοεκτίμηση, αυξημένη εξαρτητικότητα, πιο συχνές και πιο σοβαρές διαταραχές συμπεριφοράς καθώς επίσης κατάθλιψη.

Οι έφηβοι παρουσιάζουν συχνά αντιδραστικότητα, ιδιαίτερα σε οικογένειες με αυστηρούς γονείς οι οποίοι επιβάλλουν περιορισμούς στη βάση των πολιτισμικλων δεδομένων της χώρας καταγωγής τους.

Η εκδήλωση της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες είναι συχνή σε αυτή την ομάδα του πληθυσμού καθώς αρκετές φορές αποτελούν θύματα άμεσης ή έμμεσης ενδο-οικογενειακής βίας. Η κακοποίηση μπορεί επίσης να είναι συναισθηματική, αφού οι γονείς παραμελούν τα παιδιά, εξαιτίας του ότι οι βιοτικές τους ανάγκες αποτελούν προτεραιότητα. Αντιμετωπίζουν, επίσης, μια ενδο-ψυχική σύγκρουση, όταν έχουν γεννηθεί και μεγαλώσει στη χώρα υποδοχής, αλλά πιέζονται από την οικογένειά τους να διατηρήσουν τον πολιτισμό της χώρας προέλευσης. 

Η χρήση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας από τους μετανάστες

Η περιορισμένη χρήση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας από τους μετανάστες θεωρείται συχνό και συνηθισμένο φαινόμενο. Οι γονείς ντρέπονται ή διστάζουν να κάνουν χρήση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας, ιδιαίτερα όταν δεν γνωρίζουν τη γλώσσα.

Παρόλ’ αυτά, έχει διαπιστωθεί ότι όταν οι μετανάστες ξεπερνούν τα αρχικά εμπόδια και αποκαθιστούν την επαφή με τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας, τότε κάνουν καλή χρήση και δεν διακόπτουν πρόωρα τη συνεργασία τους μ΄αυτές. Βέβαια, οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας πρέπει να λαμβάνουν υπόψιν τις συγκεκριμένες συνθήκες των εμπειριών των παιδιών των μεταναστών, αλλά και να μην θυματοποιούνται ή να γίνεται υπερδιάγνωση στις δυσκολίες τους. 

 

Βιβλιογραφία 

Πανταζής, Σ. (2006). Διαπολιτισμική Αγωγή στο Νηπιαγωγείο. Αθήνα. 

Παπαηλιού, Χ. (2021). Θεμελιώδη ζητήματα Αναπτυξιακής Ψυχοπαθολογίας. Αθήνα.