Μια ζωντανή θρησκεία σχεδόν 3.000 ετών που επηρέασε αδιαμφησβήτητα τον Ιουδαϊσμό και τον Χριστιανισμό, γεννώντας την πρώτη σύγκρουση μεταξύ καλού – κακού και αποτελεί μία από τις πρώτες προσπάθειες καταγεγραμμένου μονοθεϊσμού στον κόσμο. Στην αρχαία γη των Περσών, ένας προφήτης με το όνομα Ζαρατούστρα (Ζωροάστρης στα Ελληνικά και Ζαρτόστ στα Περσικά) διαμόρφωσε μια νέα κοσμοθεωρία που άφησε ανεξίτηλο το αποτύπωμά της στην ανθρώπινη ιστορία και στέκεται ως πηγή έμπνευσης μέχρι σήμερα. Με επίκεντρο έναν και μόνο θεό, τον Αχούρα Μάζδα, ο Ζωροαστρισμός δεν περιορίστηκε σε θρησκευτικά δόγματα, αλλά προσέφερε μια πλήρη κοσμοθεωρία, επηρεάζοντας την κοινωνική οργάνωση, την ηθική και τη φιλοσοφία των λαών της περιοχής. Σε έναν αρχαίο κόσμο γεμάτο από παντοδύναμους θεούς, ο Ζωροαστρισμός εισάγει την κοσμοθεωρία του Ζαρατούστρα: ένας θεός, δύο δυνάμεις – διδάσκοντας πως η μονοθεϊστική πίστη μπορεί να συνυπάρχει με την ιδέα της μάχης μεταξύ καλού και κακού, μια ιδέα που θα σφράγιζε την πορεία της ανθρώπινης σκέψης για χιλιετίες.
Η απαρχή του Ζωροαστρισμού στην Ασία
Πριν από 3.500 χρόνια αναπτύχθηκε μια κοινή Ινδο-Περσική θρησκεία που κάποτε μοιράζονταν οι πρόγονοι των νομαδικών φυλών και βοσκών, που αργότερα εγκαταστάθηκαν στο Ιράν και τη βόρεια Ινδία. Η απαρχή του Ζωροαστρισμού αφορά μια κοινή κληρονομιά της βεδικής θρησκείας της Αρχαίας Ινδίας και του Ινδουισμού, που ριζώθηκε στην κεντρική Ασία περίπου το 2.000 π.Χ. Μεγάλες αυτοκρατορίες, όπως των Αχαμαινίδων (550–330 π.Χ.) και των Πάρθων (247 π.Χ.–224 μ.Χ.) υιοθέτησαν τη θρησκεία του Ζωροάστρη, με τελευταία αυτών την αυτοκρατορία των Σασσανιδών (224–651 μ.Χ.), όταν και καταλήφθηκαν από τους Άραβες. Παράλληλα, την ίδια εποχή η αλληλεπίδραση με τις θρησκείες των Εβραίων και με τον νεοσύστατο Χριστιανισμό και το Ισλάμ, έκανε τις κοινωνίες να ανταλλάσσουν στοιχεία της κουλτούρας τους και να τα προσαρμόζουν στις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις, όπως θα δούμε αργότερα.
Ως ιδρυτής του Ζωροαστρισμού, ο ιερέας (και αργότερα προφήτης) Ζαρατούστρα, γεννήθηκε σε έναν πολυθεϊστικό κόσμο στην Περσία και έζησε πιθανότατα μεταξύ 1500–1000 π.Χ., όταν και αντιλήφθηκε πως υπήρχε ανάγκη για μια θρησκεία ενιαία και ενωτική. Οι Ζωροάστρες πιστεύουν πως ο θεός τους Αχούρα Μάζδα ή «Σοφός Κύριος» αποκαλύφθηκε στον προφήτη Ζαρατούστρα μέσα από οραματικές εμπειρίες, όταν ο ίδιος βρισκόταν σε βαθύ διαλογισμό εν μέσω πνευματικών αναζητήσεων. Ο Σοφός Κύριος του φανέρωσε τη δημιουργία του κόσμου, αλλά και την αιώνια διαμάχη μεταξύ καλού – κακού, λέγοντάς του πως οι άνθρωποι πρέπει πάντα να επιλέγουν το καλό. Ο Ζαρατούστρα είχε καθήκον να μεταλαμπαδεύσει αυτή τη γνώση στον κόσμο και είχε τα φόντα, καθώς οι ιερείς εκείνες τις εποχές είχαν το κύρος και τη δύναμη. Οι πρώτες διδαχές ήταν σαφώς προφορικές, ενώ αργότερα καταγράφηκαν στα κείμενα γνωστά ως Γκάθα, που μετέπειτα αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για την «βίβλο» των Ζωροαστρών, την Αβέστα.
Ένας Θεός, δύο δυνάμεις: Η κοσμοθεωρία του Ζαρατούστρα
Ο Ζωροαστρισμός τονίζει ότι κάθε άνθρωπος είναι υπεύθυνος για την μοίρα του, μέσω των ελεύθερων επιλογών του και ότι οι καλές του πράξεις του χαρίζουν ακεραιότητα και αθανασία. Ο Αχούρα Μάζδα φανέρωσε στον Ζαρατούστρα μια κοσμική μάχη ανάμεσα στον ίδιο και τον Αριμάν (ή Άνγκρα Μάινγιου) με σκοπό την κατάληψη του σύμπαντος, που διήρκησε 12.000 χρόνια, αντικατοπτρίζοντας τη μάχη ανάμεσα στο καλό και στο κακό. Ο Ζαρατούστρα πιστεύεται ότι άνοιξε την τελευταία από τις τέσσερις περιόδους των 3.000 ετών του κόσμου, ενώ αναμένεται να εμφανιστούν τρεις «σωτήρες» γνωστοί ως Σαοσγιάν, με τον τελευταίο να προαναγγέλλει το τέλος του κόσμου, τη συμπαντική αποκατάσταση και την ανάσταση των νεκρών. Την ημέρα της κρίσης (σύμφωνα με τον Ζωροάστρη πάντα) θα υπάρξει ανάσταση, οι ενάρετοι θα μεταφερθούν στον Παράδεισο και οι ασεβείς στην κόλαση. Ωστόσο όλοι οι άνθρωποι θα περάσουν τη δοκιμασία της κάθαρσης και στο τέλος -επειδή το καλό πάντα νικάει- θα καταλήξουν αθάνατοι και ο κόσμος θα αναγεννηθεί από τις στάχτες του. Και ενώ ο Ζωροαστρισμός είναι μια μονοθεϊστική θρησκεία, ο δυισμός είναι φανερός στην κοσμική του αρχή: Ο Αχούρα Μάζδα αντιπροσωπεύει το φως, προστατεύοντας την ανθρωπότητα και όντας η πηγή του καλού, παλεύει με τον αιώνιο εχθρό του Αριμάν, ένα καταστροφικό πνεύμα που ενσαρκώνει το σκοτάδι και τα δεινά της ανθρωπότητας. Οι άνθρωποι κατέχουν κεντρική θέση σε αυτή την πάλη, καθώς διαθέτουν ελεύθερη βούληση και πρέπει να επιλέξουν να ευθυγραμμιστούν με τις δυνάμεις του καλού ή του κακού μέσω των πράξεων τους. Παρόλο που υπάρχει ένας Θεός, δύο δυνάμεις, η κοσμοθεωρία του Ζαρατούστρα είναι αισιόδοξη, διδάσκοντας πως ο Σοφός Κύριος θριαμβεύει, οδηγώντας τον κόσμο στο φως της αλήθειας. Η εμμονή για μια ενάρετη ζωή, χτίστηκε πάνω στη θεωρία της μεταθανάτιας εμπειρίας που θα κέρδιζαν οι άνθρωποι ζώντας ηθικά επί της γης και βασίζεται σε τρεις πυλώνες δράσεις: θετικές σκέψεις (Humata), θετικές φράσεις (Hukhta) και καλές πράξεις (Hvarshta). Οι Ζωροαστριστές είχαν βασικές αρχές σεβασμού προς την φύση, προστατεύοντας το νερό, τη γη – ακόμα και τη σημαντική για αυτούς φωτιά, αφού η καθαρότητα των στοιχείων είναι σημαντική για την αρμονία του κόσμου.
Όλες οι ιδέες του Ζωροαστρισμού περιλαμβάνονται στα ιερά κείμενα που δημιουργήθηκαν κυρίως την εποχή των Σασσανιδών, οι οποίοι αποτέλεσαν και την τελευταία μεγάλη αυτοκρατορία που μυήθηκε στη θρησκεία αυτή. Η Αβέστα, είναι το σύνολο διδασκαλίας και αποτελείται από διαφορετικά κείμενα, τα περισσότερα από τα οποία απαγγέλλονται στις Ζωροαστρικές τελετουργίες. Οι αρχαίοι ύμνοι Γκάθα χρονολογούνται στα μέσα έως τα τέλη της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. και ψάλλονται ακόμα, ενώ αποδίδονται αποκλειστικά στον Ζαρατούστρα. Η καθημερινή τελετή Γιάσνα, την οποία οι ιερείς εξακολουθούν να υποχρεούνται να μαθαίνουν και να απαγγέλλουν απ’ έξω, είναι η πιο σημαντική από όλες τις Ζωροαστρικές τελετουργίες. Η Αβέστα γράφτηκε σε ένα αλφάβητο που σχεδιάστηκε αποκλειστικά για τα ιερά της κείμενα περίπου το 600 μ.Χ. -βασιζόμενο στην γραφή Παχλαβί, η οποία με τη σειρά της προέρχεται από τα Αραμαϊκά, την κύρια διοικητική γλώσσα της Αυτοκρατορίας των Αχαιμενιδών.
Η επιρροή του Ζωροαστρισμού στον αρχαίο κόσμο και στις θρησκείες του
Οι επαφές μεταξύ ελληνικού και περσικού κόσμου, είχαν καταφέρει να εισάγουν κάποιες από τις ιδέες του Ζαρατούστρα ως φιλοσοφικά ερωτήματα, ενώ ο Ηρόδοτος αναφέρει τον Ζωροάστρη ως «προφήτη των Περσών» και περιγράφει τη διδασκαλία του. Ο Πλούταρχος, ο Διογένης Λαέρτιος, ο Αριστοτέλης κ.α. εμφανίζουν στα έργα τους τον Ζαρατούστρα ως σοφό, συνδέοντάς τον με τις πολιτικές και θρησκευτικές πρακτικές της Περσίας, ενώ άλλες φορές αναφέροντα στη θρησκεία των Περσών και την πρωτοτυπία του μονοθεισμού με θαυμασμό για τις αρχές που πρεσβεύει. Στους προ-Σωκρατικούς φιλόσοφους μπορεί κανείς να εντοπίσει αρκετές ομοιότητες των φιλοσοφιών τους με τον Ζωροαστρισμό, όπως αυτή του Ηράκλειτου για την πάλη των αντιθέτων και τον κεντρικό ρόλο της φωτιάς ως κοσμικού στοιχείου. Η έμφαση του Πλάτωνα στη μάχη μεταξύ της ψυχής (φως) και της ύλης (σκοτάδι) θεωρείται ότι φέρει ίχνη Ζωροαστρικής σκέψης, ενώ -σύμφωνα με τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο- ο Πυθαγόρας μελέτησε δίπλα στους Μάγους Ζωροάστρες ιερείς της Βαβυλώνας. Η λέξη «μάγος» εισήλθε στα αρχαία λεξιλόγια από την περσική λέξη magush ή maguš, που αναφερόταν σε μέλη της ιερατικής τάξης των Ζωροαστριστών, ενώ η ελληνική χρήση της λέξης σταδιακά απέκτησε και ευρύτερη έννοια «μαγεία» ή «μυστικιστική γνώση». Στην αρχαία Αίγυπτο οι Περσικές εισβολές και κατακτήσεις, είχαν ως αποτέλεσμα την εισαγωγή διοικητικών και θρησκευτικών αρχών του Ζωροαστρισμού με ισχυρό μετέπειτα αντίκτυπο. Οι πολύ σημαντικοί «βωμοί πυρός» ήταν οι ιεροί χώροι των Ζωροαστρών -όπου η φωτιά ως σύμβολο καθαρότητας- έπρεπε να μένει πάντα αναμμένη. Με την εξάπλωση της Περσικής Αυτοκρατορίας, οι βωμοί πυρός επηρέασαν γειτονικούς πολιτισμούς της Μεσοποταμίας και της Αιγύπτου, ενώ εισήχθησαν και στην αρχαία Ελλάδα για πρώτη φορά βάσει ιστορικών αναφορών, αλλάζοντας τις αντιλήψεις της φωτιάς στον αρχαίο κόσμο. Ένας Θεός, δύο δυνάμεις, η κοσμοθεωρία του Ζαρατούστρα φαίνεται να είχε σημαντική επιρροή στους πολιτισμούς της Μεσογείου και στις μονοθεϊστικές παραδόσεις της, ενώ αργότερα θα δημιουργηθεί μια μεγάλη σύγχυση με τον Ιουδαϊσμό και τον Χριστιανισμό.
Πριν την επαφή με την Περσική κουλτούρα, ο Ιουδαϊσμός ήταν αρκετά διαφορετικός και ελλιπής από αρνητικές φιγούρες, όπως η βασική του Σατανά, κάτι που επαναλαμβάνεται και στον Χριστιανισμό. Οι έννοιες Παράδεισος – Κόλαση – Τελική Κρίση, εισήχθησαν στον Ιουδαϊσμό μετατρέποντας το πνευματικό του υπόβαθρο πανομοιότυπο με τον Ζωροαστρισμό και τις αρχές του. Ακόμα και η λέξη «παράδεισος» είναι ένα δάνειο προερχόμενο από την αρχαία περσική λέξη pairi-daeza (περιφραγμένος κήπος). Στον Χριστιανισμό βλέπουμε τις ομοιότητες του κοινού «Μεσσία ή Σωτήρα» Ιησού που θα αναστήσει τους νεκρούς κατά την ημέρα της ειμαρμένης και θα σώσει την ανθρωπότητα, γεγονός που εμφανίζεται πολύ νωρίτερα στις διδαχές του Ζαρατούστρα. Ακόμα μια επιρροή του Ιουδαϊσμού και του Χριστιανισμού από τον Ζωροαστρισμό, είναι το σύστημα ιεραρχίας αγγέλων και δαιμόνων με τις 7 φιγούρες αυτών -Amesha Spentas και Αρχάγγελοι αντίστοιχα, να έχουν κοινό ρόλο αγγελιοφόρων και προστατών. Κάτι που επίσης έχουμε δει αρκετές φορές και μας προκάλεσε απορία, είναι ο ρόλος των Τριών Μάγων από την Ανατολή κατά τη γέννηση του Ιησού, τριών δηλαδή ιερέων του Περσικού Ζωροαστρισμού. Όπως είχε προβλέψει ο Ζαρατούστρα, η έλευση του Saoshyant, ενός σωτήρα που θα γεννηθεί από παρθένο, θα νικήσει το κακό και θα καθαρίσει τον κόσμο, σε ένα μοτίβο επαναλαμβανόμενο αργότερα από τους Χριστιανούς με το πρόσωπο του Ιησού. Οι τρεις θρησκείες, Ζωροαστρισμός – Ιουδαϊσμός- Χριστιανισμός, μοιράζονται έναν κοινό πυρήνα ιδεών, όπου ο κόσμος είναι ένα προϊόν σύγκρουσης καλού-κακού, όπου οι άνθρωποι έχουν ευθύνη επιλογής μέχρι να οδηγηθούν στην Τελική Κρίση, εκεί όπου πάντα το καλό θα θριαμβεύει.
Ένας Θεός, δύο δυνάμεις: Η παρακμή της κοσμοθεωρίας του Ζαρατούστρα
Το 330 μ.Χ. η κατάλυση της Περσικής Αυτοκρατορίας από τον Μέγα Αλέξανδρο, στάθηκε ως η πρώτη αφορμή για την αποδυνάμωση του Ζωροαστρισμού στη Μέση Ανατολή, αφού ο Μακεδόνας στρατηγός επέβαλε τις ελληνιστικές του θρησκευτικές συνήθειες. Μεγάλες ομάδες πιστών του Ζαρατούστρα κατέφυγαν σε ερημικές τοποθεσίες ή μετανάστευσαν σε κοντινά εδάφη, κρατώντας τις πεποιθήσεις τους ζωντανές για τις επόμενες γενιές. Μια προσωρινή του αναβίωση έγινε κατά τον 3ο–7ο αιώνα μ.Χ., όταν η Σασσανιδική Αυτοκρατορία τον επανάφερε ως επίσημη θρησκεία κωδικοποιώντας τα ιερά κείμενα Αβέστα και δίνοντας αρκετά μεγάλη εξουσία στου Μάγους (ιερείς). Εκείνη την περίοδο ο Ζωροαστρισμός έπαψε να είναι ελαστικός απέναντι στις άλλες θρησκείες και στην ουσία εργαλειοποιήθηκε πολιτικά. Μετά τον 7ο αιώνα, η Περσία κατακτάται από τους Άραβες και θα γνωρίσει το Ισλάμ και παρόλο που οι Ζωροάστρες θεωρούνται λαός της Βίβλου, θα περιοριστούν αρκετά και θα επιβαρυνθούν με επιπλέον φόρους, γεγονός που μοιραία θα τους οδηγήσει στον Ισλαμισμό. Και επειδή η ιστορία πάντα επαναλαμβάνεται, οι πιστοί του Αχούρα Μάζδα θα βρουν καταφύγιο στην Ινδία δημιουργώντας την κοινότητα των Παρσί, διατηρώντας τα έθιμα της πίστης τους. Σε αυτό το σημείο ο Ζωροαστρισμός παύει να υφίσταται ως μια μεγάλη θρησκεία και μεταφέρεται στην κατηγορία της αίρεσης, εφόσον δεν προσαρμόστηκε στις θρησκευτικές τάσεις της εποχής. Παρόλο που πέρασαν χιλιάδες χρόνια, επιβιώνει μέχρι σήμερα μέσα από τις ιδέες που άφησε πίσω του στις μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες και τις διδαχές του Ζαρατούστρα.
Ένας Θεός, δύο δυνάμεις: Η κοσμοθεωρία του Ζαρατούστρα σήμερα
Υπάρχουν πολλές σημαντικές ανθρώπινες μορφές, σύγχρονες και παλαιότερες -που παραδόξως και μη- έχουν συνδεθεί με την κοσμοθεωρία του Ζαρατούστρα. Ερευνητές πιστεύουν πως «Θεία Κωμωδία» του Δάντη, είναι μια πιστή αντιγραφή του Ζωροαστρικού βιβλίου Άρντα Βιράφ, που περιγράφει τον Παράδεισο και την Κόλαση. Μετά την Αναγέννηση, ο Ζωροάστρης καθιερώθηκε στην (χριστιανική πλέον) Ευρώπη ως ένας φιλόσοφος – δάσκαλος μαγείας- αστρολόγος, με τις αναφορές στο όνομα του να είναι συχνές. Τον 18ο αιώνα, ο Βολταίρος θα γράψει για την Περσική ιστορία του Ζωροάστρη ήρωα Ζαντίγκ και τον γάμο του με μια πριγκίπισσα από την Βαβυλώνα, ενώ ήταν ήδη γνωστή η αγάπη που είχε ο Βολταίρος για την Περσική κουλτούρα. Αν σας θυμίζει κάτι το Zadig & Voltaire, είναι ακριβώς αυτό που νομίζετε! Ο Ζωροαστρισμός δεν άφησε ανεπηρέαστη ούτε την μουσική. Ο Μαγικός Αυλός του Μότσαρτ εξυμνεί συμβολικά τον Ζωροαστρισμό, ενώ ένας πιο σύγχρονος μουσικός -ο Φρέντι Μέρκιουρι- δήλωνε περήφανος για την Ζωροαστρική πολιτιστική του κληρονομιά, μέσω των ριζών του από το Ιράν. Ο μουσικός Ρίχαρντ Στράους, θα εμπνευστεί από το «Τάδε Έφη Ζαρατούστρα» του Νίτσε και θα συνθέσει ένα ποίημα, με το πάντρεμα Ζαρατούστρα-Νίτσε-Στράους να δημιουργούν αργότερα την επιβλητική μουσική επένδυση της ταινίας 2001: A Space Odyssey του Stanley Kubrick. Η γνωστή αυτοκινητοβιομηχανία Μάζντα φέρει επίσης το όνομα του θεού Αχούρα Μάζδα, ενώ πολλές διάσημες ταινίες όπως το Star Wars αλλά και η σειρά Games Of Thrones εμφανίζουν στοιχεία που συνδέονται με τον Ζωροαστρισμό.
Παρά τις δυσκολίες και τους περιορισμούς, ο Ζωροαστρισμός υφίσταται ως σήμερα σε αρκετές μειονότητες του Ιράν, της Ινδίας, του Κουρδιστάν, αλλά και διάσπαρτα σε χώρες της Δύσης. Οι Παρσί στην Ινδία είναι απόγονοι Ζωροαστρών που μετανάστευσαν από την Περσία και διατηρούν ενεργά τη θρησκεία, τα έθιμα και τη γλώσσα, ενώ στο σύγχρονο Ιράν υπάρχει μια νέα τάση ενδιαφέροντος προς τον Ζαρατούστρα ως πολιτισμική κληρονομιά. Ο Νεο-Ζωροαστρισμός είναι μια μοντέρνα εκδοχή που αναπτύσσεται κυρίως στις Η.Π.Α, τον Καναδά, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Αυστραλία και αφορά πιο «προοδευτικές» ομάδες, εστιάζοντας περισσότερο στην ηθική φιλοσοφία και λιγότερο στις αυστηρές τελετουργίες.
Ένας Θεός, δύο δυνάμεις: Η κοσμοθεωρία του Ζαρατούστρα, δεν χάθηκε ποτέ από την ιστορία και αντιθέτως έδωσε την αισιοδοξία της σε πολλές γενιές εδώ και χιλιάδες χρόνια. Η διδασκαλία του Ζωροάστρη για την ηθική ευθύνη, την ελεύθερη επιλογή και τη διαρκή σύγκρουση ανάμεσα στο καλό και το κακό εξακολουθεί να αντηχεί, διαμορφώνοντας θρησκείες, φιλοσοφίες και πολιτισμούς πολύ πέρα από τα γεωγραφικά του όρια. Κάπου εκεί, ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι, η φωνή του Ζαρατούστρα μπορεί να ακούγεται ακόμα και οι βωμοί του πυρός να κρατάνε ακόμα την φλόγα τους ζωντανή. Το «φως» και το «σκοτάδι» μπορεί να άλλαξαν ονόματα, η μάχη όμως παραμένει μέσα στους ανθρώπους η ίδια.
Πηγές Άρθρου:
