Ένα λεξικό ιερό και βέβηλο

Σε πείσμα κάθε κίνησης που ανάγει τη θρησκεία μόνο σε παράγοντες οικονομικούς, ιδεολογικούς ή πολιτικούς, κλπ, η θρησκειολογία εξακολουθεί, σε κάποιο βαθμό, να την ορίζει στο σχήμα ιερό/βέβηλο. Αλλά όσο κι αν το πρώτο μάς ξενίζει σήμερα, θρησκευτικά στοιχεία επιζούν ακόμη στη σφαίρα του “βέβηλου”, του κοσμικού, κι εν πολλοίς τη καθορίζουν. Ένα εύχρηστο εργαλείο, ένα λεξικό -ιερό όσο και βέβηλο-, είναι πάντοτε αναγκαίο για την μελέτη του φαινομένου κάθε λατρείας.

Στην ωριμότητά του, ο πολύς Mircea Eliade (1907-1986), καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Σικάγο και εδραιωμένη αυθεντία στην Ιστορία των θρησκειών χάρη σε ειδικές μελέτες για τη Γιόγκα (1933), τον Σαμανισμό (1951), κ.ά., στράφηκε σε γενικές και ολικές θεωρήσεις, υπογράφοντας ογκώδη και πληθωρικά έργα όπως η Πραγματεία πάνω στην ιστορία των θρησκειών (1949) και η τρίτομη Ιστορία των θρησκευτικών ιδεών (1978-1985). Αργότερα, στο τέλος της ζωής του, όσο επιμελούνταν την έκδοση μιας τεράστιας Εγκυκλοπαίδειας της θρησκείας (1987), αποφάσισε να συμπυκνώσει τα δεδομένα και τα συμπεράσματά μιας ζωής σε ένα μικρό εύχρηστο λεξικό*. Ο συμπατριώτης και μαθητής του Ioan Couliano συνεργάστηκε και ολοκλήρωσε, μετά τον θάνατο του Eliade, το έργο με την βοήθεια της μαθήτριάς του, Hillary S. Wiesner. Το αποτέλεσμα παραμένει και σήμερα εντυπωσιακό.

Σε 33 κεφάλαια διαιρεμένα σε υποκεφάλαια, παρουσιάζονται πλήρως κι ευσύνοπτα πολλαπλάσιες θρησκείες, δόγματα, τελετουργίες, αιρέσεις και οτιδήποτε άλλο γεννά η λατρευτική τάση του ανθρώπου. Μπορεί στη ζωή μας να κινούμαστε σαν εκκρεμές από το ιερό στο βέβηλο ή, πιο επικίνδυνα, στο θολό μάλλον παρά ξεκάθαρο σύνορό τους, αλλά αυτό δεν εμπόδισε τους δύο μεγάλους Ρουμάνους θρησκειολόγους να βασίσουν το πόνημά τους στην πρόσληψη του είδους μας ως homo religiosus. Η αλήθεια είναι πως όσο νέα θρησκευτικά ή σχεδόν-θρησκευτικά κινήματα εμφανίζονται σήμερα, όσο αυτά ασκούν βαθιά εξω-θρησκευτική επιρροή (κοινωνία, πολιτική, οικονομία, ιδιωτική ζωή, κλπ) κι έτσι παραμένουν παράγοντες συμπράξεων και συγκρούσεων, ο ορισμός της θρησκείας παραμένει ρευστός και η μελέτη της ιντριγκαδόρικη και απαραίτητη. Θεωρήσεις όπως, πχ, “ο καπιταλισμός ως θρησκεία” (κατά Benjamin), αλλά και πρόσφατα γεγονότα, ενισχύουν το ενδιαφέρον τόσο της σημερινής σχέσης με το θείο/ιερό (και το βέβηλο), όσο και του παρελθόντος της, του συνομήλικου με το ανθρώπινο είδος.

Χρήσιμο έργο αναφοράς στα χέρια του ερευνητή χάρη στη συστηματικότητα και την εκτενή του βιβλιογραφία, αλλά πολύτιμο και για κάθε ενδιαφερόμενο, το Λεξικό των θρησκειών είναι η ιδανική αφετηρία για τους “ερασιτέχνες” και ο απαραίτητος πυρήνας – βάση για τους “προχωρημένους” της μελέτης των θρησκειών. Ο στρωτός λόγος των συγγραφέων του, που η πληθώρα ειδικών όρων διόλου δεν τον βαραίνει, καθιστούν το πόνημα όσο και τους ιερούς κι ανίερους κόσμους που περιέχει απόλυτα προσβάσιμους.

*Το Λεξικό των θρησκειών, των Mircea Eliade και Ioan P. Couliano κυκλοφορείται στα ελληνικά από τις εκδόσεις Χατζηνικολή, σε μετάφραση Βαγγέλη Γαζή.