Έχουμε δείξει και αλλού πως οι “ελάσσονες” στιγμές των καλλιτεχνών μπορεί συχνά να αποδεικνύονται οι πιο ευτυχείς. Στην περίπτωση των διαχρονικά γοητευτικών Αδελφών Καραμάζοφ, το κεφάλαιο του “Μέγα Ιεροεξεταστή” είναι που απομονώνεται κατά κανόνα, κι όχι άδικα. Το καρφί της κριτικής του στον καθολικισμό και γενικά τον οργανωμένο, επίσημο χριστιανισμό δεν σκουριάζει ποτέ. Μέσα του προβάλει κι ένας μοναδικός μισοθεϊσμός, θέμα κομβικότατο στο γενικό έργο του Ντοστογιέφσκι όσο και σε κατοπινούς συγγραφείς που τον λάτρεψαν και συντονίστηκαν μαζί του. Την ιδέα του όμως την συναντάμε ακόμη πιο γυμνή αργότερα, σαν έναν πολύ αν-οίκειο διάβολο ενώπιον του άθεου Ιβάν.
Στην “Ανταρσία”, κεφάλαιο ακριβώς πριν τον “Ιεροεξεταστή”, ο μηδενιστής Ιβάν εξηγεί με πάθος στον Αλιόσα το αβυσσαλέο Όχι του στον κόσμο του Θεού. Μια άρνηση όχι μόνο ηθική, όπως μπορεί να παρεξηγηθεί, αλλά το μάλλον υπαρξιακή, μια άρνηση που “μολύνει” σταδιακά και τον πιστό αδελφό του. Στο πνεύμα του περιβόητου ρωσικού μηδενισμού, που έχει βασικό πλην αμφίρροπο ρόλο στο ώριμο έργο του Ντοστογιέφσκι, ο μεσαίος αδελφός Καραμάζοφ θυμίζει συχνά ότι (όπως πρέσβευε κι ο Μπακούνιν) η πραγματική ανταρσία δεν είναι κατά της απλής έννοιας ενός (ανύπαρκτου) θείου όντος, μα ο πόλεμος ενάντια σ’ έναν ζώντα Θεό -και μάλιστα Έναν που, μες στη “καλοσύνη” του, επιτρέπει κάθε πόνο ή παραλογισμό. Δεν είναι δύσκολος και περίπλοκος ο συνειρμός του υποψιασμένου αναγνώστη με τις ιδέες του γνωστικισμού. Έξι “βιβλία” παρακάτω, κοντά στη κορύφωση της ιστορίας, η εμφάνιση του διαβόλου φέρνει τον Ιβάν αντιμέτωπο με την Ιδέα του -και με τον εαυτό του. Μια μεφιστοφελική μορφή (γέννημα ή απλή παραίσθηση του πυρετού;), αντικατοπτρισμός του ήρωα και δοκιμασία του σκοτεινού του οράματος του κόσμου. Το δίλημμα, απ’ την αρχή κιόλας της κουβέντας τους, βρίσκεται ανάμεσα στην λογική κι επιστημονική ανυπαρξία και ταυτόχρονα ανθρωπίνως αναγκαία ύπαρξη του Καλού και κυρίως του Κακού.
Στην αρκετά μεγάλη σκηνή, που ενέπνευσε την αντίστοιχη του Δόκτωρα Φάουστους του Thomas Mann μ’ όλες τις συνυποδηλώσεις της, η κουβέντα των δύο (ή του Ιβάν με τον εαυτό του;) αφορά ολικά την ύπαρξη -την ανθρώπινη και του κόσμου. Ο διάβολος, εντελώς απομυθοποιημένος, περισσότερο “δικός μας” από ποτέ (“Satan sum et nihil humanum a me alienum puto”), δοκιμάζει την απιστία του Ιβάν. Προβάλει σαν αναγκαίος ρυθμιστής ενός κόσμου (βλ. και Β Κορ 4,4) που δίχως την οδύνη και το παράλογο θ’ αφανιζόταν. Είμαστε οι αντιφάσεις μας, κι ο “θάνατος του θεού” δεν λύνει το πρόβλημα (όπως έλεγε κι ο Νίτσε). Η απουσία θεμελίου και ταυτόχρονα η έμφυτη ανάγκη μας γι’ αυτό, ως στήριγμα της εύθραυστης “ελευθερίας” του. Στο πρόσωπο του διαβόλου του, ο ήρωας βλέπει να δοκιμάζεται και η πολύτιμη Λογική του, ουσιαστικά ο ίδιος ο εαυτός του και η μηδενιστική Ιδέα που καθοδηγούσε κι αυτόν και πάμπολλα ακόμη “παιδιά της εποχής” -και κάθε εποχής. Ίσως, όμως, τελικά ο διάβολος να μην είναι ο Ιβάν, αλλά ο μισητός του Σμερντιακόφ -δηλαδή, όπως θα καταλάβει ο προσεκτικός αναγνώστης, άλλος ένας αντικαθρεφτισμός του ίδιου. Κι ίσως πάλι, κι αυτό είναι μια οπτική αρκετά ιντριγκαδόρικη για να διέλθει κανείς μαζί της την ανάγνωση του κορυφαίου αυτού μυθιστορήματος, να μην είναι όλη του η πλοκή τίποτα άλλο παρά το παντοτινό δράμα της ανθρώπινης ψυχής -μ’ ό,τι φυσικά αυτό συνεπάγεται για τους χαρακτήρες, τις σχέσεις και τις ιδέες τους. Τίποτα, βέβαια, πέρα απ’ την ουσιαστική του ανάγνωση δεν μπορεί να το επιβεβαιώσει ή να το διαψεύσει.
Ο “Μέγας Ιεροεξεταστής” θεωρείται πολλές φορές ανεξάρτητη ιστορία, ένα διήγημα-σφήνα μέσα στον μαξιμαλιστικό και πολυφωνικό κόσμο των Καραμάζοφ. Η ιδέα με την οποία ξεκινήσαμε αυτό το άρθρο είναι η παρόμοια μοίρα του φαουστικού “ονείρου” του Ιβάν Φιόντοροβιτς. Ακριβώς λόγω αυτού του χαρακτήρα του, εντάσσεται σε μια παράδοση καλά ριζωμένη στη δυτική κουλτούρα, όπως έχουμε ξαναδεί αλλού -ένα leitmotiv που ο όλως διαφορετικός απ’ το δυτικό του αντίστοιχο “αέρας” της ρωσικής λογοτεχνίας τού χαρίζει ένα νέο, αλλιώτικό νόημα (όπως και στη περίπτωση του Μαιτρ και της Μαργαρίτας). Φυσικά, όλα αυτά σαν δέλεαρ πρέπει βασικά να τα προσλάβει ο αναγνώστης για να βυθιστεί ολοκληρωτικά (κι όχι ψηγματικά) στις πάντα σαγηνευτικές -προσωπικές και πανανθρώπινες- αβύσσους απάντων των Αδελφών Καραμάζοφ.
*Από την πληθώρα των ελληνικών μεταφράσεων των Αδελφών Καραμάζοφ προτείνουμε τις σύγχρονες κι έγκυρες της Ελένης Μπακοπούλου (Άγρα) και της Σταυρούλας Αργυροπούλου (Πατάκη).
