Ιαλδαβαώθ, ο Δημιουργός των Γνωστικών. Πηγή: resizing.flixster.com
Για τους γνωστικούς έχουμε ξαναμιλήσει αλλού. Η αξία τους, μα κι αυτή της συζήτησης των ιδεών τους γενικά, ξεπερνά τη θεολογία και τη θρησκειολογία, ακόμα και τη κλασική έννοια της φιλοσοφίας. Η ανακάλυψη των χειρογράφων του Nag Hammadi υπήρξε πολύτιμη για τη κατανόησή τους, αλλά και για την επιβεβαίωση πολλών ερμηνειών που ήδη απ’ τον Διαφωτισμό κι εξής ξεπήδησαν. Ο “κακός Δημιουργός” απέκτησε νωρίς έναν χαρακτήρα συμβολικό στη δυτική διανόηση.
Μια τέτοια αλληγορία γέννησε το ομώνυμο βιβλίο του Emil Cioran το 1969.* Ένα μικρό αλλά, ως συνήθως, πυκνό κι εσωστρεφές έργο, μια συλλογή κειμένων που δεν συνδέονται απαραίτητα, παρά μόνο ως προς την κοινή καταγωγή τους. Στις γραμμές τους, γνωστά θέματα του συγγραφέα (η δυσφορία στον κόσμο, το αίσθημα εξορίας εντός του και η νοσταλγία του απόλυτου) πιστώνονται στη μορφή του μισητού, κατώτερου θεού Ιαλδαβαώθ. Κι Αυτός, όπως κι ο πόλεμος εναντίον Του, παίρνουν ένα νόημα πολύ απλό και πανανθρώπινο: “το όνειρο της απολύτρωσης του ανθρώπου”, όπως το περιέγραψε αργότερα ο Micha Brumlik.
Ο Μπακούνιν έγραφε πως, κι αν υπήρχε Θεός, θα έπρεπε να Τον ανατρέψουμε απ’ τον θρόνο Του -κυριολεκτικά. Ο συμβολικός μισοθεϊσμός του δεν διαφέρει πολύ απ’ του Cioran: είναι το ίδιο βαθύς και αδυσώπητος. Στο πρόσωπο του Δημιουργού, ο Γαλλο-Ρουμάνος συγγραφέας καταγγέλει για πολλοστή φορά το παράλογο της ύπαρξης και το πανταχού παρόν Κακό. Οι νέοι θεοί των ανθρώπων, σύγχρονες αυταπάτες που ήρθαν όψιμα να Τον αντικαταστήσουν, δεν διαφέρουν απ’ Αυτόν. Παιδιά ενός κατώτερου θεού, ζωώδους και “ανόητου”, όπως προδίδει κι η παλαιοντολογία (sic) μας, παλεύουμε εναντίον Του αρνούμενοι την ιδιότητα του αλύτρωτου στην οποία μάς καταδίκασε. Οι συναντήσεις με την αυτοκτονία ελευθερώνουν στον συγγραφέα, όπως και στον Καμύ, σκέψεις πνιγμένες που, μ’ ένα γλυκόπικρο χαμόγελο, δικαιώνουν τη ζωή για τούτη την υπαρξιακή εξέγερση και μόνο.
Ο Cioran ανήκει στους λίγους που κατανόησαν, εκτίμησαν κι αξιοποίησαν δημιουργικά τον εκ νέου ανακαλυφθέντα γνωστικισμό στον 20ο αιώνα, όπως ο Jung, ο Jonas ή ο Culianu, κλπ. Στον Κακό Δημιουργό αφήνει την πένα του να γλιστρήσει με τη συνηθισμένη, σχεδόν ποιητική, γοητεία της και το ύφος του να περάσει κάποιες στιγμές στην επικράτεια του διηγήματος. Και σ’ επόμενο άρθρο μας θα δούμε πώς η ιδέα του βιβλίου και η παρούσα εκτέλεσή της βρίσκουν κάτι αδελφικό σ’ έναν μεγάλο μα άγνωστο λογοτέχνη του 19ου αιώνα.
*Το βιβλίο του E. Μ. Cioran Ο κακός Δημιουργός κυκλοφορήθηκε στα ελληνικά απ’ τις εκδόσεις Εξάντας, σε μετάφραση και εισαγωγή του Θ. Χατζόπουλου.
