Κάποιος ανεβάζει μια φωτογραφία και κοιτάζει την οθόνη ξανά και ξανά. Περιμένει ένα like, ένα σχόλιο, ένα σημάδι ότι κάπου, κάποιος, τον πρόσεξε. Εκείνη τη στιγμή, το βλέμμα του άλλου αποκτά βάρος. Ουσιαστικά δεν λειτουργεί απλώς ως αντίδραση αλλά ως επιβεβαίωση ύπαρξης. Έτσι, η ανάγκη να μας βλέπουν περνά από το περιθώριο στο κέντρο της καθημερινότητας μας και οργανώνει -κάποιες φορές σιωπηλά- τον εσωτερικό μας κόσμο.
Το βλέμμα ως ψυχολογική ανάγκη
Αρχικά, ο άνθρωπος αναπτύσσει την αίσθηση του εαυτού μέσα από το βλέμμα του άλλου. Ο DonaldWinnicott (1965) περιέγραψε το «καθρεφτισμένο πρόσωπο»: το παιδί αναγνωρίζει τον εαυτό του μέσα από το βλέμμα της μητέρας. Όταν αυτό το βλέμμα συναντά, αποδέχεται και ανταποκρίνεται, τότε ο εσωτερικός κόσμος αποκτά συνοχή. Αντίθετα, όταν το βλέμμα απουσιάζει, γεννιέται ένα κενό που ζητά κάλυψη. Ως αποτέλεσμα, καταλαβαίνουμε ότι η αναγνώριση δεν λειτουργεί ως πολυτέλεια αλλά ως βάση συνοχής. Επιπλέον, ο Heinz Kohut (1971) ανέδειξε την ανάγκη για καθρέφτισμα ως κεντρικό άξονα για την συνοχή του εαυτού. Όταν το περιβάλλον ανταποκρίνεται, ο εαυτός σταθεροποιείται. Όταν αποσύρεται, τότε ο άνθρωπος αναζητά εξωτερικά υποκατάστατα αναγνώρισης.
Social media και επιτάχυνση της αναγνώρισης
Στην ενήλικη αλλά και εφηβική ζωή, τα social media αναλαμβάνουν συχνά αυτόν τον ρόλο. Προσφέρουν ένα άμεσο «καθρέφτισμα», μια γρήγορη ανταπόκριση και μια «μετρήσιμη» υποδοχή. Έτσι, η ανάγκη για σύνδεση μεταφράζεται σε αριθμούς, ενώ η αξία μοιάζει να εξαρτάται από τη συνεχή παρουσία στα Social media. Παράλληλα, η θεωρία της κοινωνικής σύγκρισης του Festinger(1954) δείχνει ότι οι άνθρωποι αξιολογούν την αξία τους μέσα από σύγκριση με άλλους. Στο ψηφιακό περιβάλλον, αυτή η σύγκριση εντείνεται, καθώς η έκθεση αφορά κυρίως επιλεγμένες και ιδανικές εκδοχές ζωής.
Τι δείχνει η νευροεπιστήμη;
Σε νευροβιολογικό επίπεδο, η κοινωνική αποδοχή ενεργοποιεί κυκλώματα ανταμοιβής. Ο Lieberman(2013) έδειξε ότι ο εγκέφαλος επεξεργάζεται την κοινωνική απόρριψη με παρόμοιο τρόπο όπως τον σωματικό πόνο. Έτσι, η απουσία ανταπόκρισης δεν περνά αδιάφορα από το σώμα. Επιπλέον, η Πνευμονογαστρική θεωρία (Polyvagal Theory) του Porges εξηγεί ότι το νευρικό σύστημα ρυθμίζεται μέσα από σήματα κοινωνικής ασφάλειας. Όταν το βλέμμα φέρνει την αίσθηση αποδοχής, το σώμα χαλαρώνει. Από την άλλη, όταν μεταφέρει αδιαφορία, ενεργοποιούνται μηχανισμοί άμυνας.
Η ανάγκη να μας βλέπουν και το τραύμα
Συχνά, η έντονη αναζήτηση ορατότητας συνδέεται με πρώιμες εμπειρίες συναισθηματικής ασυνέπειας. Ο Bessel van der Kolk (2014) περιγράφει πώς το σώμα θυμάται την απουσία αναγνώρισης και αναζητά την επανάληψη της εμπειρίας με την ελπίδα ενός διαφορετικού αποτελέσματος. Έτσι, η έκθεση στον ιντερνετικό κόσμο θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μια προσπάθεια επανόρθωσης.
Από την ορατότητα στη σχέση
Ίσως, τελικά, η ανάγκη να μας βλέπουν να μη ζητά θόρυβο, εικόνα ή διαρκή παρουσία. Ίσως να ζητά κάτι πιο απλό και ταυτόχρονα πιο δύσκολο: μια συνάντηση. Ένα βλέμμα που δεν μετρά και δεν προσπερνά. Ένα βλέμμα που μένει. Γιατί ο άνθρωπος δεν πονά όταν δεν φαίνεται αλλά πονά όταν δεν τον συναντούν πραγματικά.
Στον ψηφιακό κόσμο, η ορατότητα υπόσχεται ασφάλεια αλλά συχνά γεννά μια κούραση. Κάθε ανάρτηση ανοίγει έναν κύκλο προσδοκιών, και έτσι, αντί για σύνδεση, καλλιεργείται μια διαρκής εγρήγορση: «φαίνομαι αρκετός;». Με αυτόν τον τρόπο, το ερώτημα δεν αφορά το πόσοι μας βλέπουν, αλλά ποιος μας αντέχει όταν είμαστε πραγματικά ο εαυτός μας: χωρίς φίλτρα, επιμέλεια και ρόλος.
Όταν ο άνθρωπος αρχίζει να συναντά τον εαυτό του με την ίδια προσοχή που αναζητά από τους άλλους, τότε κάτι μετατοπίζεται. Το βλέμμα παύει να λειτουργεί ως κριτής και μετατρέπεται σε χώρο. Και μέσα σε αυτόν τον χώρο, η ανάγκη να μας βλέπουν χαλαρώνει, μικραίνει και αναπνέει. Όχι επειδή εξαφανίζεται, αλλά επειδή βρίσκει επιτέλους σύνδεση.
Και ίσως εκεί, σε αυτή τη σιωπηλή αλλά ζωντανή συνάντηση, ο άνθρωπος να μη χρειάζεται πια να φαίνεται για να υπάρχει. Να υπάρχει επειδή συναντήθηκε.
Πηγές
- Festinger, L. (1954).A Theory of Social Comparison Processes. Human Relations.
- Kohut, H. (1971). The Analysis of the Self. International Universities Press.
- Lieberman, M. (2013). Social: Why Our Brains Are Wired to Connect. Crown.
- Porges, S. (2011). The Polyvagal Theory. Norton.
- van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score. Viking.
- Winnicott, D. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment. Hogarth Press.
