Την τελευταία δεκαετία, και ειδικά τα τελευταία χρόνια, το όνομα Christopher Nolan έχει γίνει συνώνυμο του μοντέρνου blockbuster. Με τη μία επιτυχία να διαδέχεται την άλλη, ο Βρετανός σκηνοθέτης έχει χτίσει μια σχεδόν αδιαμφισβήτητη φήμη. Αν και υπάρχει έντονος διαδικτυακός διχασμός, η πλειοψηφία κοινού και κριτικών τον αναγνωρίζει τουλάχιστον ως έναν ικανό δημιουργό, με αρκετούς να τον τοποθετούν δίπλα σε ιερά τέρατα του σινεμά, όπως ο Kubrick. Σε αυτό το άρθρο, δεν θα εστιάσω σε άσκοπες και άδικες συγκρίσεις μεταξύ καλλιτεχνών, αλλά στο φαινόμενο Nolan ως brand, και τι συνεπάγεται αυτό για την τέχνη του κινηματογράφου.
Τι είναι το φαινόμενο Nolan;
Είναι η ικανότητα του ονόματος και μόνο του Nolan να γεμίζει κινηματογραφικές αίθουσες ανεξαρτήτως θέματος ή είδους της ταινίας. Το φαινόμενο αυτό κορυφώνεται με την επερχόμενη «Οδύσσεια»: μία ταινία που δεν έχει ακόμα ολοκληρώσει την παραγωγή της, αλλά έχει ήδη εξαντλήσει τα εισιτήρια προβολών IMAX για το σαββατοκύριακο πρεμιέρας, έναν ολόκληρο χρόνο πριν.
Και δεν είναι η πρώτη φορά που βλέπουμε κάτι αντίστοιχο. Το 2023, ο Nolan με το magnum opus του, το «Oppenheimer», όχι μόνο κατέκτησε το box office, αλλά κέρδισε και την αποδοχή της Ακαδημίας και του ευρύτερου κοινού. Με την «Οδύσσεια» όμως, η λατρεία γύρω από το όνομά του παίρνει διαστάσεις cult, αφού για πρώτη φορά στην ιστορία του κινηματογράφου γίνεται μαζική μεταπώληση εισιτηρίων για προβολές ταινίας, με τιμές που φτάνουν τα 300-400 ευρώ.
Τι κερδίζει το σινεμά από το φαινόμενο Nolan;
→ Οικονομική ενίσχυση των αιθουσών
Σε μία εποχή όπου τα σινεμά, τόσο στην Ελλάδα όσο και παγκοσμίως, παλεύουν για την επιβίωσή τους, οι ταινίες του Nolan λειτουργούν ως σωσίβιο. Πλέον, ελάχιστοι δημιουργοί μπορούν να εξασφαλίσουν σίγουρη εμπορική επιτυχία, και ο Nolan είναι το πιο ισχυρό όνομα αυτής της κατηγορίας.
→ Επανασύνδεση του mainstream κοινού με το “εναλλακτικό” σινεμά
Παρότι οι ταινίες του Nolan δεν ξεφεύγουν από το πλαίσιο του εμπορικού κινηματογράφου, σε αρκετές περιπτώσεις εισάγουν θεματικές και αφηγηματικές φόρμες που δεν συναντάμε συχνά σε μεγάλης κλίμακας παραγωγές. Χωρίς να είναι απαραίτητα ριζοσπαστικός ή βαθιά πειραματικός, προτείνει ένα σινεμά που κινείται ελαφρώς έξω από την πεπατημένη. Αυτό μπορεί να λειτουργήσει ως ένα πρώτο βήμα για θεατές που δεν έχουν συχνή επαφή με πιο ιδιαίτερες ή «δύσκολες» κινηματογραφικές προσεγγίσεις, βοηθώντας τους να εξοικειωθούν σταδιακά με εναλλακτικές μορφές αφήγησης.
Ποια είναι τα αρνητικά του φαινομένου Nolan;
→ Ελιτισμός στα σινεμά
Η μαζική υστερία γύρω από τις πρεμιέρες του Nolan, με εισιτήρια που εξαντλούνται μήνες πριν, και μεταπωλούνται πανάκριβα online, αλλοιώνει τον δημοκρατικό χαρακτήρα του σινεμά. Ο κινηματογράφος υπήρξε πάντα μια προσιτή μορφή ψυχαγωγίας για όλους, ένα «λαϊκό θέατρο». Όταν όμως εισιτήρια πωλούνται σε εξωφρενικές τιμές και η παρακολούθηση μιας ταινίας μετατρέπεται σε προνόμιο, κάτι έχει χαθεί στην πορεία.
→ Υπερεμπορευματοποίηση της ταινίας ως προϊόν
Όταν η επιτυχία μιας ταινίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το όνομα του σκηνοθέτη και όχι από το ίδιο το περιεχόμενο, η προσοχή μετατοπίζεται από την ουσία στο περιτύλιγμα. Το σινεμά κινδυνεύει να αντιμετωπίζεται όχι ως μέσο αφήγησης και δημιουργικής έκφρασης, αλλά ως προϊόν υψηλού κύρους, όπου μεγαλύτερη σημασία έχει το ποιος το υπογράφει, παρά το τι πραγματικά λέει.
Το συμπέρασμα;
Το φαινόμενο Nolan έχει πολλές πτυχές. Από τη μία, φέρνει ξανά το ευρύ κοινό στις σκοτεινές αίθουσες, κάτι που λίγοι δημιουργοί καταφέρνουν σήμερα. Από την άλλη, αναδεικνύει μια τάση όπου το όνομα και το hype υπερισχύουν του ίδιου του έργου, ενισχύοντας μια μορφή κινηματογραφικής κατανάλωσης που δεν είναι πάντα συνδεδεμένη με την πραγματική ουσία.
Ίσως λοιπόν το ερώτημα να μην είναι τόσο αν ο Nolan «ωφελεί» ή «βλάπτει» το σινεμά, αλλά τι είδους σχέση θέλουμε να έχουμε με τον κινηματογράφο.
