Θάτσερ και Απαρτχάιντ: Η πιο αμφιλεγόμενη στιγμή της ιστορίας

Για την παγκόσμια κοινή γνώμη, η Μάργκαρετ Θάτσερ ήταν μια ηγέτιδα που αρνήθηκε πεισματικά να συμβιβαστεί με το παγκόσμιο κίνημα αποδοκιμασίας του Απαρτχάιντ. Πέρα από την ακλόνητη δημόσια εικόνα της, οι αθέατες πτυχές της ιστορίας αποκαλύπτουν κάποιες σύνθετες πολιτικές κινήσεις που δίχασαν την κοινή γνώμη και ορισμένες παρεμβάσεις που φαινομενικά έμοιαζαν στρατηγικές, αλλά για πολλούς δήλωναν μία παρασκηνιακή διάθεση μεταρρύθμισης.

Η πολιτική του Απαρτχάιντ

Στις 29 Ιουνίου του 1949, το κυβερνών κόμμα της Νότιας Αφρικής (Εθνικό Κόμμα), προχώρησε στην απαγόρευση των μικτών γάμων μεταξύ Ευρωπαίων και μη Ευρωπαίων, κάνοντας το πρώτο βήμα προς την εγκαθίδρυση του νόμου, με το όνομα Απαρτχάιντ. Η λέξη «Apartheid» προέρχεται από την αγγλική λέξη «apart», σημαίνει διαχωρισμός και αποτυπώνει πιστά τη φιλοσοφία του ισχύοντος συστήματος- τον αυστηρό δηλαδή διαχωρισμό με φυλετικά κριτήρια και την απομόνωση των γηγενών κατοίκων από τους λευκούς πολίτες.

Παρά το γεγονός ότι ο νόμος θεσπίστηκε το 1948, η πολιτική διαχωρισμού έχει τις ρίζες της βαθιά στο παρελθόν της Νοτιοαφρικανικής κοινωνίας, όταν οι Ολλανδοί αποικιοκράτες θέσπιζαν νόμους για να διαχωρίσουν τους λευκούς από τους γηγενείς πληθυσμούς. Ωστόσο, με το Απαρτχάιντ, η πολιτική αυτή θεσμοποιήθηκε, μετατρέποντας τον άτυπο κοινωνικό αποκλεισμό σε ένα σύστημα που καταπάτησε κάθε έννοια θεμελιώδους ανθρώπινου δικαιώματος.

Η πολιτική του Απαρτχάιντ εφαρμόστηκε σε όλες τις εκφάνσεις της καθημερινής ζωής, στερώντας από τους γηγενείς πολίτες στοιχειώδη δικαιώματα όπως η παιδεία και η υγεία. Το διακύβευμά της υποχρέωνε όλους τους Νοτιοαφρικάνους να φέρουν ανά πάσα στιγμή μία κάρτα που να δηλώνει τη φυλετική τους ταυτότητα, ενισχύοντας έτσι ένα σύστημα αυστηρής κατηγοριοποίησης και κοινωνικής ιεράρχησης, με μοναδικό κριτήριο το χρώμα του δέρματος.

Το Απαρτχάιντ προκάλεσε έντονες αντιδράσεις και εσωτερική αντίσταση. Μέσα από μία σειρά εξεγέρσεων και αντίστασης απέναντι στην απάνθρωπη πολιτική, αναδύθηκε το Αφρικάνικο Εθνικό Κογκρέσο ANC, ηγετικό στέλεχος του οποίου υπήρξε ο Νέλσον Μαντέλα. Κατά την διάρκεια της πολιτικής διαχωρισμού, το ANC αναγκάστηκε να παραμείνει στην εξορία, λόγω της ισχυρής κρατικής καταστολής. Όσοι από τα μέλη θεωρήθηκαν παράνομοι, καταδικάστηκαν σε θάνατο ή σε ισόβια φυλάκιση, όπως και ο ίδιος ο Μαντέλα.

Όταν η Θάτσερ υποστήριζε το Απαρτχάιντ

Το 1986, εν μέσω μίας παγκόσμιας κατακραυγής προς τον ρατσιστικό διαχωρισμό του Απαρτχάιντ, οι ηγέτες της Κοινοπολιτείας αποφάσισαν από κοινού να επιβάλουν κυρώσεις κατά της Νότιας Αφρικής.

Από τα 49 έθνη της Κοινοπολιτείας, τα 48 συμφώνησαν σε ένα ποινικό πρόγραμμα οικονομικών κυρώσεων, το οποίο περιλάμβανε απαγόρευση των επενδύσεων στη Νότια Αφρική, καθώς και απαγόρευση εισαγωγής γεωργικών προϊόντων και προώθησης του τουρισμού στην χώρα. Ωστόσο, το τελευταίο κράτος, δηλαδή η Βρετανία, αρνήθηκε να υποστηρίξει τα σχέδια της Κοινοπολιτείας.

Η «Σιδηρά Κυρία» στάθηκε απέναντι στο πρόγραμμα των κυρώσεων, στερώντας από τα υπόλοιπα έθνη της Κοινοπολιτείας την ευκαιρία να ποινικοποιήσουν το σύστημα του Απαρτχάιντ. Όπως αναφέρουν οι Times, το 1986, η Θάτσερ δήλωσε πως οι κυρώσεις «θα έβλαπταν τα εκτεταμένα οικονομικά συμφέροντα της χώρας» και πως θα αποτελούσαν «έγκλημα κατά του ελεύθερου εμπορίου». Προφανώς η ίδια, συμβουλευμένη από τον σύζυγό της, Ντένις, ο οποίος είχε επιχειρηματικά συμφέροντα στη Νότια Αφρική, αρνήθηκε να συμμετάσχει στη πολιτική των κυρώσεων, «φρενάροντας» την συλλογική δράση απέναντι στο σύστημα του φυλετικού διαχωρισμού.

Δεν έκρυψε ποτέ την θέση της, όσον αφορά τον φυλετικό διαχωρισμό, καθώς δεν τον καταδίκασε ποτέ δημόσια, ενώ επανειλημμένα ονόμαζε ως «τρομοκρατικό» το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο ANC. Ακόμα, αρνήθηκε την πρόταση της Κοινοπολιτείας για απελευθέρωση του Νέλσον Μαντέλα ενώ λίγο αργότερα απέρριψε την συνάντηση με τον Όλιβερ Τάμπο, τον εξόριστο ηγέτη του ANC, καχύποπτη για τις σχέσεις του με το Σοβιετικό Μπλοκ.

Το σημείωμα από το Υπουργείο Εξωτερικών

Στις 16 Ιουλίου του 1986, ο τότε Υπουργός Εξωτερικών της Βρετανίας, σερ Τζέφρι Χόου, είχε αποστείλει ένα σημείωμα στη Μάργκαρετ Θάτσερ με αφορμή τους Αγώνες της Κοινοπολιτείας που θα διεξάγονταν το ίδιο καλοκαίρι. Στο σημείωμά του, το οποίο μέχρι πρότινος παρέμενε κρυφό, είχε ζητήσει από τη Θάτσερ να προβεί σε δήλωση κατά του Απαρτχάιντ. Το συγκεκριμένο σημείωμα, είδε το φως της δημοσιότητας στην 19 Φεβρουάριου του 2016, όπως τονίζει η εφημερίδα The Guardian, καθώς οι αξιωματούχοι της Ντάουνινγκ Στριτ φρόντισαν να θάψουν αυτό το αίτημα πολύ βαθιά.

Ο σερ Χόου, υπό τον φόβο ενός πιθανού μποϋκοτάζ που θα κατέστρεφε τη διοργάνωση, προέτρεψε τη Θάτσερ να καταδικάσει την πολιτική διαχωρισμού ώστε να ανατραπεί η αρνητική εικόνα που επικρατούσε διεθνώς για την Βρετανία. Μάλιστα, οι στενές σχέσεις της Θάτσερ με τον Πίτερ Μπότα, τον ενορχηστρωτή του Απαρτχάιντ, ήταν κάτι που αμαύρωνε την εικόνα της χώρας παγκοσμίως. Στην προσπάθεια του για δημόσια αποκήρυξη του ρατσιστικού καθεστώτος, κατά την έναρξη των Αγώνων, ο Υπουργός Εξωτερικών της Βρετανίας προέβη σε δηλώσεις κατά των φυλετικών διακρίσεων, αναμένοντας από την Θάτσερ να πράξει ομοίως, πράγμα που η ίδια δεν έκανε.

Η Θάτσερ στο παρασκήνιο του Απαρτχάιντ 

Η άλλη πλευρά της ιστορίας θέλει τη «Σιδηρά Κυρία» να είναι αυτή που έβαλε τέλος στην πολιτική του Απαρτχάιντ. Σε συνάντησή της με τον Όλιβερ Τάμπο, η Θάτσερ τόνισε ότι το Απαρτχάιντ ήταν «απαράδεκτο», με ένα ύφος περισσότερο πατερναλιστικό πάρα συμμαχικό. Σημείωνε πως το σύστημα διαχωρισμού είναι ανεπίτρεπτο, γνωρίζοντας τον κίνδυνο που ενείχε για την παγκόσμια γεωπολιτική ισορροπία, χωρίς ωστόσο να δείχνει πρόθεση ουσιαστικής βοήθειας και παραμένοντας τελικά ουδέτερη.

Με προσωπικές της επιστολές πίεζε την Πρετόρια να σταματήσει τον φυλετικό διαχωρισμό και να απελευθερώσει τον Νέλσον Μαντέλα, αναγκάζοντας τον ίδιο να αναγνωρίσει τη συμβολή της στην αποφυλάκισή του. Αυτό της επέτρεπε να δρα ως ένας αυστηρός διαμεσολαβητής, με προθέσεις που πήγαζαν όχι από ανθρωπιά, αλλά από τον πηγαίο φόβο ενός γενικευμένου εμφυλίου που θα ισοπέδωνε τα Βρετανικά συμφέροντα. Συνεπώς η Θάτσερ δεν ήταν η δύναμη που γκρέμισε το Απαρτχάιντ, αλλά μία πολιτική παίκτρια που προσπάθησε να αποτρέψει τη ζημίωση της Μεγάλης Βρετανίας.

Η αμφιλεγόμενη«κληρονομιά»

Η ιστορική αποτίμηση της Μάργκαρετ Θάτσερ διχάζεται ανάμεσα στη διπλωματία και στην πραγματικότητα. Στην αναγγελία του θανάτου της, η απάντηση του ANC ήταν άκρως διπλωματική. Ο ηγέτης του κόμματος, εκφράζοντας την «λύπη» του σημείωσε ότι η εκλιπούσα «αναμόρφωσε τη βρετανική πολιτική και τη δημόσια διοίκηση», υπενθυμίζοντας ωστόσο τις συνέπειες που υπέστη το ANC από την πολιτική της. Η ίδια, στην αυτοβιογραφία της, “The Downing Street Years”, υποστήριξε αμυντικά τη στάση της ως μία προσπάθεια αποφυγής ενός λουτρού αίματος, θεωρώντας πως η οικονομική απομόνωση θα οδηγούσε τους λευκούς σε μια ακραία αμυντική στάση (“laager mentality”) με ολέθριες συνέπειες.

Πηγές

Travis, A. (2016).’Please bury deep’: the hidden memo urging Thatcher to denounce apartheid.The Guardian. Ανακτήθηκε από https://www.theguardian.com/politics/2016/feb/19/please-bury-deep-the-hidden-memo-urging-thatcher-to-denounce-apartheid (τελευταία πρόσβαση 26/03/2026)