Ερωτικές Σχέσεις και Επιλογή Ερωτικού Συντρόφου: Πώς και Γιατί Επιλέγουμε Αυτόν που Επιλέγουμε

Η επιλογή ερωτικού συντρόφου αποτελεί μία από τις πιο καθοριστικές αποφάσεις της ενήλικης ζωής.

Πόσες φορές έχεις ακούσει ή έχεις πει: «Δεν ξέρω γιατί πάντα καταλήγω στον ίδιο τύπο ανθρώπου»; Ή: «Στην αρχή ήταν τέλειος/τέλεια… μετά άλλαξαν όλα»; Σχεδόν όλοι, κάποια στιγμή, βρισκόμαστε μπροστά σε αυτή τη διαπίστωση: οι ερωτικές μας επιλογές μοιάζουν να έχουν ένα μοτίβο. Μερικές φορές είναι καλό μοτίβο: σταθερότητα, τρυφερότητα, αμοιβαιότητα. Άλλες φορές είναι μοτίβο που πονά: απόσταση, ανασφάλεια, ένταση, ζήλια, απόρριψη.

Η ψυχολογία δεν αντιμετωπίζει την επιλογή συντρόφου ως «τύχη» ή «μοίρα». Ο έρωτας έχει χημεία, ναι. Αλλά ο τρόπος που κολλάμε, που φεύγουμε, που αντέχουμε, που ζητάμε, που φοβόμαστε, είναι βαθιά ψυχολογικός. Πίσω από το «μου αρέσει» κρύβονται συχνά:

• η ανάγκη να νιώσω ασφαλής,

• ο φόβος να με αφήσουν,

• το πόσο πιστεύω ότι “αξίζω”,

• το πώς έμαθα να αγαπάω και να με αγαπάνε.

Στόχος αυτού του άρθρου δεν είναι να σου πει «διάλεξε έτσι». Είναι να σου δώσει ένα πιο καθαρό “GPS” για να καταλάβεις:

• γιατί σε τραβάνε συγκεκριμένοι άνθρωποι,

• πώς γεννιούνται τα μοτίβα

• και πώς μπορείς να κάνεις πιο συνειδητές επιλογές χωρίς να “σκοτώσεις” τον έρωτα, αλλά να τον κάνεις πιο ώριμο και πιο ασφαλή.

Τι είναι η ερωτική επιλογή από ψυχολογική σκοπιά

Στη συνειδητή μας σκέψη, η επιλογή συντρόφου μοιάζει συχνά λογική: «θέλω κάποιον/κάποια με κοινές αξίες», «να ταιριάζουμε», «να υπάρχει επικοινωνία». Και πράγματι, αυτά είναι σημαντικά.

Όμως στην πράξη, πολλοί άνθρωποι επιλέγουν με βάση κάτι άλλο: το οικείο συναίσθημα. Το οικείο δεν σημαίνει πάντα καλό. Σημαίνει “γνωστό”. Κι ο ψυχισμός αγαπά το γνωστό—γιατί το γνωστό είναι προβλέψιμο.

• Αν το “γνωστό” σου είναι η ζεστασιά, η συνέπεια, η αποδοχή, τείνεις να νιώθεις έλξη προς ανθρώπους που εκπέμπουν αυτά τα στοιχεία.

• Αν το “γνωστό” σου είναι η ένταση, η απόσταση, οι απότομες εναλλαγές, μπορεί να μπερδεύεις την ηρεμία με βαρεμάρα και την αστάθεια με πάθος.

Η ψυχολογική ερωτική επιλογή λειτουργεί συχνά σαν μαγνήτης:

• έλκομαι από κάτι που μου θυμίζει οικειότητα,

• κολλάω σε κάτι που ταιριάζει με τις παλιές μου πεποιθήσεις για την αγάπη,

• παλεύω να “διορθώσω” παλιά τραύματα μέσα από νέα πρόσωπα.

Και εδώ έρχεται μια από τις πιο σημαντικές ερωτήσεις:

Αυτό που νιώθω είναι ασφάλεια ή αγωνία;
Γιατί πολύ συχνά η αγωνία μεταμφιέζεται σε “χημεία”.

Η θεωρία της προσκόλλησης και οι ερωτικές σχέσεις

Η θεωρία της προσκόλλησης (attachment theory), όπως διαμορφώθηκε από τον John Bowlby και επεκτάθηκε από τη Mary Ainsworth, αποτελεί θεμέλιο λίθο για την κατανόηση των ερωτικών σχέσεων στην ενήλικη ζωή.

• αν οι άνθρωποι είναι διαθέσιμοι,

• αν μπορώ να βασιστώ σε κάποιον,

• αν είμαι άξιος/άξια αγάπης,

• τι πρέπει να κάνω για να μη με αφήσουν.

Στην ενήλικη ζωή, αυτός ο χάρτης ενεργοποιείται έντονα στις ερωτικές σχέσεις.

Ασφαλής προσκόλληση

Άνθρωποι με ασφαλή προσκόλληση:

• νιώθουν άνετα με εγγύτητα και αυτονομία,

• δεν πανικοβάλλονται εύκολα όταν ο άλλος αργεί να απαντήσει,

• μπορούν να ζητήσουν αυτό που θέλουν χωρίς να “διαλύονται” αν ακούσουν “όχι”.

Πώς μοιάζει στην πράξη:
«Σε θέλω κοντά, αλλά μπορώ και μόνος/μόνη μου. Αν υπάρξει πρόβλημα, μπορούμε να το μιλήσουμε.»

Αγχώδης προσκόλληση

Άνθρωποι με αγχώδη προσκόλληση:

• έχουν αυξημένη ανάγκη επιβεβαίωσης,

• φοβούνται την απόρριψη,

• διαβάζουν “κρύο” ακόμη και μια ουδέτερη συμπεριφορά,

• μπορεί να μπαίνουν σε κύκλους υπερανάλυσης.

Πώς μοιάζει:
«Γιατί δεν απάντησες; Μήπως δεν σε νοιάζω; Μήπως άλλαξε κάτι;»

Αποφευκτική προσκόλληση

Άνθρωποι με αποφευκτική προσκόλληση:

• δυσκολεύονται με τη συναισθηματική εγγύτητα,

• κρατούν απόσταση όταν τα πράγματα γίνονται “σοβαρά”,

• νιώθουν πίεση όταν ο άλλος ζητά περισσότερα.

Πώς μοιάζει:
«Δεν θέλω πολλά-πολλά. Μην το κάνουμε θέμα. Θέλω χώρο.»

Ο “χορός” των στυλ

Ένα από τα πιο συχνά ζευγαρώματα είναι το αγχώδες με το αποφευκτικό:
ο ένας κυνηγά (ζητά εγγύτητα), ο άλλος απομακρύνεται (ζητά χώρο). Δημιουργείται ένταση, πάθος, δράμα—και ταυτόχρονα ανασφάλεια.

Δες επίσης : Στυλ συναισθηματικής προσκόλλησης και ερωτικές σχέσεις

Γιατί επαναλαμβάνουμε τα ίδια μοτίβα στις σχέσεις

Υπάρχει μια “σκληρή” αλλά απελευθερωτική αλήθεια: Πολλές φορές δεν επιλέγουμε αυτό που μας κάνει καλά. Επιλέγουμε αυτό που ταιριάζει με την παλιά μας ιστορία.

Η επανάληψη ερωτικών μοτίβων δεν είναι ένδειξη «λάθος επιλογών», αλλά αποτέλεσμα ασυνείδητων προσπαθειών επίλυσης παλιών συναισθηματικών τραυμάτων. Η ψυχανάλυση περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως επαναληπτικό καταναγκασμό, δηλαδή την τάση να επαναλαμβάνουμε γνωστά σενάρια με την ελπίδα ενός διαφορετικού αποτελέσματος.

Για παράδειγμα, ένα άτομο που μεγάλωσε με συναισθηματικά απόντες γονείς μπορεί να έλκεται από απόμακρους συντρόφους, προσπαθώντας ασυνείδητα να «κερδίσει» αυτή τη φορά την αγάπη.

Η ψυχοδυναμική προσέγγιση μιλά για επαναληπτικό καταναγκασμό: επαναλαμβάνω κάτι γνώριμο, ασυνείδητα, με την ελπίδα ότι αυτή τη φορά θα τελειώσει αλλιώς.

Μικρό παράδειγμα (πολύ συνηθισμένο)

• Έζησες συναισθηματική απόσταση στην παιδική ηλικία.

• Ως ενήλικας, έλκεσαι από “δύσκολους” ανθρώπους.

• Η έλξη δεν είναι μόνο για το άτομο—είναι για το σενάριο:
  «Αν με αγαπήσει αυτός/αυτή, τότε επιτέλους θα αξίζω.»

Το πρόβλημα είναι ότι το σενάριο δεν θεραπεύει. Συνήθως ξανανοίγει την πληγή.

Πώς το καταλαβαίνεις ότι είναι μοτίβο

Αν στις σχέσεις σου επαναλαμβάνονται:

• ίδιος τύπος προσώπου,

• ίδια “σκαμπανεβάσματα”,

• ίδια αίσθηση ότι “δίνω πολύ”,

• ίδιο τέλος,

τότε δεν είναι απλώς “κακή τύχη”. Είναι μοτίβο.

Άσκηση 5 λεπτών:
Γράψε τις 3 πιο σημαντικές σχέσεις σου και συμπλήρωσε:

• Τι με τράβηξε αρχικά;

• Πότε άρχισα να νιώθω άσχημα;

• Ποια ανάγκη μου δεν καλύφθηκε;

• Τι έμεινε ίδιο σε όλες;

Θα δεις ένα νήμα.

Ο ρόλος της αυτοεκτίμησης στην επιλογή συντρόφου

Η αυτοεκτίμηση επηρεάζει βαθιά το είδος των σχέσεων που θεωρούμε αποδεκτές. Άτομα με χαμηλή αυτοεκτίμηση συχνά ανέχονται συμπεριφορές που δεν τους ικανοποιούν, φοβούμενα την εγκατάλειψη ή τη μοναξιά. Αντίθετα, η υγιής αυτοεκτίμηση επιτρέπει την επιλογή συντρόφου που σέβεται τα όρια και τις ανάγκες μας.

Η αυτοεκτίμηση δεν είναι “να αγαπάω τον εαυτό μου” σαν σύνθημα. Είναι το εσωτερικό μέτρο που λέει:

• τι επιτρέπω,

• τι αντέχω,

• τι θεωρώ φυσιολογικό.

Όταν η αυτοεκτίμηση είναι χαμηλή:

• μπορεί να μπερδεύεις την ασέβεια με “ειλικρίνεια”,

• να αντέχεις ψίχουλα από φόβο μοναξιάς,

• να μπαίνεις σε ρόλο “σωτήρα/σωτήριας” για να νιώσεις χρήσιμος/η,

• να κάνεις υπερπροσπάθεια για να σε διαλέξουν.

Όταν η αυτοεκτίμηση είναι πιο υγιής:

• δεν χρειάζεται να σε “πονέσει” κάτι για να το θεωρήσεις σημαντικό,

• αναγνωρίζεις νωρίς τις κόκκινες σημαίες,

• βάζεις όρια χωρίς ενοχή.

Κλειδί:

Δεν επιλέγουμε πάντα αυτό που θέλουμε. Συχνά επιλέγουμε αυτό που πιστεύουμε ότι αξίζουμε.

Τοξικές ερωτικές σχέσεις και ασυνείδητη επιλογή συντρόφου

Πολλοί άνθρωποι διαπιστώνουν ότι εμπλέκονται επανειλημμένα σε σχέσεις που τους προκαλούν πόνο, ανασφάλεια ή συναισθηματική εξάντληση. Οι τοξικές σχέσεις δεν ξεκινούν συνήθως ως τέτοιες. Συχνά, στην αρχή χαρακτηρίζονται από έντονη έλξη, πάθος και την αίσθηση ότι «επιτέλους βρήκα κάποιον που με καταλαβαίνει».

Η ψυχολογία δείχνει ότι η τοξικότητα δεν σχετίζεται μόνο με τη συμπεριφορά του άλλου, αλλά και με τη δυναμική που δημιουργείται ανάμεσα στους δύο συντρόφους. Άτομα με ανασφαλή προσκόλληση ή χαμηλή αυτοεκτίμηση μπορεί να ερμηνεύουν τον έλεγχο ως ενδιαφέρον ή τη συναισθηματική απόσταση ως πρόκληση που πρέπει να κερδηθεί.

Η κατανόηση του γιατί κάποιος παραμένει σε μια σχέση που τον πληγώνει είναι βασικό βήμα για την αλλαγή. Η ερώτηση δεν είναι «γιατί δεν φεύγει;», αλλά «τι ανάγκη καλύπτει αυτή η σχέση, ακόμη κι αν πονάει;».

Μια σχέση γίνεται τοξική όταν δημιουργεί ένα σταθερό μοτίβο:

• ελέγχου,

• υποτίμησης,

• χειρισμού,

• φόβου,

• ή χρόνιου άγχους.

Το δύσκολο είναι ότι η τοξικότητα συνήθως δεν εμφανίζεται από την πρώτη μέρα. Έρχεται σε “δόσεις”. Και εκεί μπαίνει το φαινόμενο της διαλείπουσας ενίσχυσης: λίγη αγάπη, λίγη απόσυρση, λίγη τρυφερότητα, λίγη τιμωρία—και ο εγκέφαλος “κολλά”.

Κόκκινες σημαίες (red flags) που αξίζει να πάρεις στα σοβαρά

• Ζήλια που βαφτίζεται “νοιάξιμο”

• Έλεγχος σε φίλους/ρουτίνες/ρούχα/κινητό

• Ασυνέπεια (άλλα λέει, άλλα κάνει)

• Gaslighting (“υπερβάλλεις”, “είσαι τρελός/ή”, “το φαντάζεσαι”)

• Υποτίμηση με χιούμορ

• Απότομες αλλαγές διάθεσης και τιμωρητική σιωπή

Πράσινες σημαίες (green flags)

• Συνέπεια

• Σεβασμός στα όρια

• Ικανότητα να ζητά συγγνώμη

• Διάθεση για διάλογο

• Σταθερότητα χωρίς δράματα

• Ενδιαφέρον για το πώς νιώθεις, όχι μόνο για το “να έχει δίκιο”

Έρωτας, χημεία και συναισθηματική εξάρτηση

Η έντονη χημεία συχνά συγχέεται με τη συμβατότητα. Νευροβιολογικά, ο έρωτας συνδέεται με την απελευθέρωση ντοπαμίνης, οξυτοκίνης και αδρεναλίνης, δημιουργώντας έντονα συναισθήματα ευφορίας και προσκόλλησης. Ωστόσο, η ένταση δεν αποτελεί πάντα ένδειξη υγιούς σχέσης.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η «χημεία» βασίζεται σε μοτίβα συναισθηματικής αστάθειας, όπου η εναλλαγή εγγύτητας και απόστασης ενισχύει την εξάρτηση. Αυτός ο τύπος σχέσης μπορεί να δημιουργεί έντονο δέσιμο, αλλά συχνά συνοδεύεται από άγχος, φόβο απώλειας και ανασφάλεια.

Η διαφοροποίηση ανάμεσα στον έρωτα και τη συναισθηματική εξάρτηση αποτελεί βασικό στόχο της ψυχοεκπαίδευσης στις σχέσεις.

Η “χημεία” είναι πραγματική. Ο έρωτας είναι βιολογία και ψυχολογία μαζί. Όμως:

• άλλο ένταση,

• άλλο βάθος,

• άλλο ασφάλεια.

Μερικές σχέσεις μοιάζουν με τρενάκι:

• σήμερα “είμαστε τέλεια”,

• αύριο “δεν ξέρω τι έχουμε”,

• μετά “σε θέλω”,

• μετά “χάνομαι”.

Αυτό μπορεί να δημιουργεί εξάρτηση. Γιατί το νευρικό σύστημα συνηθίζει στην ένταση και την κάνει “κανόνα”.

Γρήγορο τεστ διάκρισης

• Αν είμαι με αυτόν/αυτή και νιώθω κυρίως ηρεμία → πιθανή ασφάλεια

• Αν νιώθω κυρίως αγωνία/αναμονή/συναγερμό → πιθανή ανασφάλεια/εξάρτηση

---

Πώς αναγνωρίζουμε μια υγιή ερωτική σχέση

Μια υγιής ερωτική σχέση δεν χαρακτηρίζεται από απουσία συγκρούσεων, αλλά από τον τρόπο που αυτές διαχειρίζονται.

Μια υγιής σχέση δεν σημαίνει «δεν μαλώνουμε». Σημαίνει:

• μπορούμε να διαφωνήσουμε χωρίς να διαλυθούμε,

• μπορούμε να πούμε δύσκολα πράγματα χωρίς εξευτελισμό,

• δεν χρειάζεται να αποδεικνύω συνεχώς ότι αξίζω.

5 δείκτες υγείας

1. Συναισθηματική ασφάλεια: δεν φοβάμαι να εκφραστώ

2. Αμοιβαιότητα: δεν κουβαλάω μόνος/η τη σχέση

3. Όρια: το “όχι” γίνεται σεβαστό

4. Συνέπεια: υπάρχει σταθερότητα, όχι χάος

5. Κοινή εξέλιξη: μεγαλώνουμε μαζί, δεν μικραίνουμε

Κριτήρια επιλογής ερωτικού συντρόφου

Αν θες να επιλέγεις πιο συνειδητά, δοκίμασε να κοιτάς πέρα από το “μου αρέσει” και να ρωτάς:

Τρία επίπεδα επιλογής

1) Αξίες: τι θεωρούμε σημαντικό στη ζωή;
2) Συμπεριφορά: πώς μου φέρεται όταν δυσκολεύομαι;
3) Δυναμική: πώς γίνομαι εγώ μέσα στη σχέση;

Ερωτήσεις-κλειδιά

• Νιώθω ότι μπορώ να είμαι ο εαυτός μου;

• Ταιριάζουν οι ρυθμοί μας;

• Πώς λύνει συγκρούσεις; μιλά ή εξαφανίζεται;

• Είναι συναισθηματικά διαθέσιμος/η ή μόνο όταν τον/την βολεύει;

• Με κάνει να νιώθω μεγαλύτερος/η ή μικρότερος/η;

Σημαντικό: Μην κρίνεις από τις υποσχέσεις. Κρίνε από τη συνέπεια.

Πρακτικές συμβουλές για πιο υγιείς επιλογές συντρόφου

1) Δώσε χρόνο στη γνωριμία

Το “γρήγορο δέσιμο” μπορεί να είναι υπέροχο, αλλά μπορεί και να κρύβει βιασύνη, εξιδανίκευση ή ανάγκη. Ο χρόνος δείχνει:

• συνέπεια,

• χαρακτήρα,

• τρόπο σύγκρουσης.

2) Δες τι γίνεται όταν μπαίνουν όρια

Τα όρια είναι φίλτρο. Ένας κατάλληλος σύντροφος μπορεί να διαφωνήσει, αλλά θα σε σεβαστεί. Ένας τοξικός σύντροφος θα σε τιμωρήσει, θα σε χειριστεί ή θα σε μειώσει.

3) Μην αγνοείς την “εσωτερική φωνή”

Αν κάτι σε σφίγγει, σε κάνει να αμφιβάλλεις για την αξία σου, σε κρατά σε μόνιμη εγρήγορση—άκου το.

4) Μείωσε την ιδέα του “θα αλλάξει”

Οι άνθρωποι αλλάζουν όταν θέλουν και δουλεύουν. Όχι επειδή τους αγαπάμε αρκετά.

5) Ενίσχυσε την αυτοεκτίμηση έμπρακτα

Η αυτοεκτίμηση δεν φτιάχνεται μόνο με σκέψη. Φτιάχνεται με πράξεις:

• επιλέγω ανθρώπους που με σέβονται,

• φεύγω από αυτό που με μειώνει,

• λέω “όχι” χωρίς απολογία.

Πότε χρειάζεται επαγγελματική υποστήριξη

Χρήσιμο να ζητήσεις βοήθεια όταν:

• επαναλαμβάνεις ίδιο μοτίβο ενώ δεν το θέλεις,

• νιώθεις ότι δεν μπορείς να μείνεις μόνος/η,

• βρίσκεσαι σε σχέση με έλεγχο/φόβο/χειρισμό,

• η σχέση σου ενεργοποιεί έντονο άγχος ή πανικό,

• “χάνεις” τον εαυτό σου για να κρατήσεις τον άλλον.

Η ψυχοθεραπεία (ιδίως δουλειά πάνω σε προσκόλληση/σχήματα/τραύμα) βοηθά να καταλάβεις:

• τι αναζητάς,

• τι φοβάσαι,

• και τι πραγματικά χρειάζεσαι.

Η θεραπευτική διαδικασία βοηθά το άτομο να κατανοήσει τον τρόπο που σχετίζεται και να δημιουργήσει πιο λειτουργικές επιλογές.

Συμπεράσματα

Η επιλογή ερωτικού συντρόφου δεν είναι τυχαία διαδικασία, αλλά αποτέλεσμα βαθιά ριζωμένων ψυχολογικών μηχανισμών. Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών δεν περιορίζει τον έρωτα· αντίθετα, τον καθιστά πιο συνειδητό, ώριμο και ουσιαστικό.

Η μετάβαση από τις επαναλήψεις στην επιλογή αποτελεί πράξη αυτοφροντίδας και ψυχικής εξέλιξης.

Ο έρωτας δεν είναι μόνο συναίσθημα. Είναι και επιλογή. Και η επιλογή γίνεται πιο καθαρή όταν καταλαβαίνουμε τον εαυτό μας.

Η ουσία δεν είναι να βρεις «τον τέλειο άνθρωπο». Είναι να βρεις έναν άνθρωπο με τον οποίο:

• μπορείς να είσαι ο εαυτός σου,

• μπορείς να νιώσεις ασφαλής,

• μπορείς να μεγαλώσεις.

Και αν μέχρι τώρα η ιστορία σου είχε επαναλήψεις, αυτό δεν σε καταδικάζει. Σημαίνει ότι ήρθε η ώρα να αλλάξεις το σενάριο.

Βιβλιογραφία

• Bowlby, J. (1988). A Secure Base.

• Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process.

• Johnson, S. (2019). Attachment Theory in Practice.

• Levine, A., & Heller, R. (2010). Attached.

• Siegel, D. (2012). The Developing Mind.