Στις σχέσεις υπάρχουν πράγματα που φαίνονται: οι λέξεις, οι πράξεις, οι αποφάσεις. Υπάρχουν, όμως, και όσα συμβαίνουν αθόρυβα. Η σκέψη πριν μιλήσουμε, το κράτημα των συναισθημάτων του άλλου, η προσπάθεια να μη φορτώσουμε στον άλλον πολλά βάρη, να μην ενοχλήσουμε, να μην χαλάσουμε το κλίμα. Αυτή η αόρατη διεργασία έχει κόστος: Και παρότι δεν φαίνεται στο τέλος της ημέρας, συσσωρεύεται. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η αόρατη δουλειά των συναισθημάτων και βλέπουμε ότι η φροντίδα δεν κουράζεται όταν μοιράζεται αλλά κουράζει όταν δεν φαίνεται
Τι είναι η αόρατη συναισθηματική εργασία
Η κοινωνιολόγος Arlie Hochschild (1983) εισήγαγε τον όρο “emotional labor” για να περιγράψει τη ρύθμιση των συναισθημάτων με σκοπό την ομαλή λειτουργία των σχέσεων και των ρόλων. Αν και ο όρος γεννήθηκε στον χώρο της εργασίας, η έρευνα έδειξε γρήγορα ότι ισχύει εξίσου στις προσωπικές σχέσεις. Πρόκειται για την προσπάθεια να προβλέψουμε ανάγκες, να αποφύγουμε εντάσεις, να κρατήσουμε τις ισορροπίες. Δεν είναι απλώς ενσυναίσθηση αλλά μια συνεχής ρύθμιση.
Η διαδικασία της συναισθηματικής εργασίας
Η αόρατη εργασία δεν έχει να κάνει με συγκρούσεις. Μοιάζει περισσότερο με σταγόνες που πέφτουν αργά. Η θεωρία διατήρησης των πόρων (conservation of resources theory) του Hobfoll (1989) εξηγεί ότι το στρες αυξάνεται όταν οι ψυχικοί πόροι ξοδεύονται χωρίς επαρκή αναπλήρωση. Όταν κάποιος «κρατά» συναισθηματική τη σχέση, χωρίς αντίστοιχη φροντίδα, το σύστημα φθείρεται.
Η έρευνα δείχνει ότι η συναισθηματική εργασία δεν κατανέμεται ισότιμα. Συχνά, ένα άτομο γίνεται ο άτυπος ρυθμιστής: εκείνος που θυμάται, καταλαβαίνει, συγχωρεί πρώτος, κάνει χώρο. Μελέτες συνδέουν αυτή τη μονομερή επιβάρυνση με αυξημένα επίπεδα συναισθηματικής εξάντλησης και εξουθένωσης (Maslach & Leiter, 2016). Δεν πρόκειται για έλλειψη αγάπης και φροντίδας αλλά για ανισορροπία φορτίου.
Η επίδραση στο σώμα
Η συναισθηματική εργασία δεν μένει στο ψυχικό επίπεδο. Ο χρόνιος συναισθηματικός κόπος ενεργοποιεί το σύστημα του στρες, αυξάνοντας την κορτιζόλη και μειώνοντας την ικανότητα ρύθμισης (Sapolsky, 2004). Επιπλέον, η νευροβιολογία της συναισθηματική ρύθμισης δείχνει ότι η ασφάλεια και η φροντίδα χρειάζονται αμφίδρομη ροή για να λειτουργήσουν (Coan et al., 2006). Όταν η φροντίδα γίνεται μονόδρομος, το σώμα το «καταγράφει».
Ένα καθημερινό παράδειγμα
Ας σκεφτούμε τον άνθρωπο που πάντα «ακούει». Που θυμάται τις δύσκολες ημερομηνίες, που κρατά τον τόνο του χαμηλό, που αντιλαμβάνεται πρώτος όταν κάτι δεν πάει καλά. Δεν παραπονιέται, απλώς, κάποια στιγμή, αποσύρεται. Όχι από αδιαφορία, αλλά από κόπωση. Η έρευνα δείχνει ότι όταν η φροντίδα δεν αναγνωρίζεται, μετατρέπεται σε αποστασιοποίηση (Figley, 2002).
Η αόρατη εργασία ως κοινός τόπος
Η λύση δεν βρίσκεται στην κατάργηση της φροντίδας αλλά στη διανομή της. Όταν οι σχέσεις αναγνωρίζουν και μοιράζονται τη συναισθηματική δουλειά – όταν ρωτούν, ακούνε, αναλαμβάνουν – η κούραση μειώνεται. Η ενεργητική ακρόαση και η αναγνώριση των δυσκολιών μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά, αυξάνοντας τη σύνδεση (Weger et al., 2014).
Η αόρατη δουλειά των συναισθημάτων κρατά τις σχέσεις όρθιες, όπως τα θεμέλια κρατούν ένα σπίτι. Όμως, όταν δεν φαίνεται, ραγίζει. Ίσως, λοιπόν, το επόμενο βήμα να μην είναι να κάνουμε λιγότερα, αλλά να τα κάνουμε μαζί. Να ονοματίζουμε, να μοιραζόμαστε, να ανταποδίδουμε. Γιατί, τελικά, η φροντίδα δεν κουράζει όταν μοιράζεται αλλά κουράζει όταν δεν φαίνεται.
Πηγές
- Hochschild, A. R. (1983). The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling. University of California Press.
- Hobfoll, S. E. (1989). Conservation of resources. American Psychologist, 44(3), 513–524.
- Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Burnout. Wiley.
- Sapolsky, R. M. (2004). Why Zebras Don’t Get Ulcers. Henry Holt.
- Coan, J. A., Schaefer, H. S., & Davidson, R. J. (2006). Lending a hand. Psychological Science, 17(12), 1032–1039.
- Figley, C. R. (2002). Compassion fatigue. Journal of Clinical Psychology, 58(11), 1433–1441.
- Weger, H., Castle, G. R., & Emmett, M. C. (2014). Active listening. International Journal of Listening, 28(1), 13–31.
