Υπάρχει μια φράση που μπορεί να τη λέμε συχνά σαν παρηγοριά, σχεδόν σαν ευχή: η ενέργεια που δίνουμε δεν χάνεται. Κι όμως, αν την κοιτάξουμε προσεκτικά, δεν είναι μόνο ρομαντική αλλά και ψυχολογικά ακριβής. Γιατί αυτό που στην ουσία «δίνουμε» – προσοχή, φροντίδα, παρουσία, προσπάθεια – δεν εξατμίζεται. Αποθηκεύεται στο σώμα, γράφεται στη μνήμη, μετακινεί τη σχέση, και τελικά επιστρέφει: άλλοτε σαν ασφάλεια, άλλοτε σαν κόπωση, άλλοτε σαν ένα αόρατο «ευχαριστώ» που έρχεται αργότερα.
Η ενέργεια που δίνουμε δεν χάνεται, αλλά αλλάζει μορφή. Όπως το νερό: μπορεί να γίνει ατμός, βροχή, ποτάμι – όμως κάπου συνεχίζει να υπάρχει.
Η έννοια της προσοχής
Η «ενέργεια» στην ψυχολογία συχνά είναι η προσοχή. Είναι ο τρόπος που επενδύουμε νοητικούς και συναισθηματικούς πόρους. Όταν δίνουμε προσοχή σε έναν άνθρωπο, σε μια ανησυχία ή σε μια εκκρεμότητα, εκείνο γίνεται πιο «ζωντανό μέσα μας. Σαν να ποτίζεις ένα φυτό: δε ξέρεις αν αύριο θα ανθίσει, αυτό που ξέρεις όμως είναι ότι σήμερα το πότισες.
Ουσιαστικά, αυτή η επένδυση δεν χάνεται – γιατί η προσοχή οργανώνει την εμπειρία μας, διαμορφώνει τις επιλογές μας και σταδιακά τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας. Η ιστορία μας χτίζεται από αυτά που μένουμε μαζί τους.
Η έννοια των ψυχικών πόρων
Υπάρχουν φορές που μπορεί να δώσαμε ενέργεια, προσοχή, χρόνο αλλά να μην πήραμε πίσω καμία ανταπόκριση. Εδώ, η θεωρία διατήρησης των πόρων (Conservation of Resources Theory) περιγράφει μια γραμμική σχέση: το στρες αυξάνεται όταν οι πόροι μας ξοδεύονται χωρίς επαρκή αναπλήρωση (Hobfoll, 1989). Στις σχέσεις, αυτό μοιάζει με την εικόνα ενός κουβά που στάζει. Μπορεί να τον γεμίζουμε κάθε μέρα, αλλά στο τέλος μένουμε με το παράπονο ότι το νερό δεν μένει ποτέ ως την επιφάνεια του. Και σε αυτήν την περίπτωση, η ενέργεια που δίνουμε πάλι δεν χάνεται, επιστρέφει ως εξάντληση και απόσυρση.
Συναισθηματική εργασία
Ένα μεγάλο μέρος της ενέργειας που δίνουμε δεν φαίνεται. Είναι η σκέψη πριν μιλήσουμε, η προσπάθεια να μην βαραίνουμε τον άλλον, η διαχείριση της έντασης. Η Hochschild (1983) το ονόμασε συναισθηματική εργασία (emotional labor): η ρύθμιση, δηλαδή, του συναισθήματος για να λειτουργήσει ο ρόλος και η σχέση. Όταν αυτή η αόρατη δουλειά αναγνωρίζεται και μοιράζεται, γίνεται δεσμός. Όταν, ωστόσο, δεν αναγνωρίζεται, γίνεται βάρος.
Η επιστροφή της ενέργειας
Υπάρχει όμως και η άλλη όψη: εκεί που η ενέργεια επιστρέφει όχι σαν ανταμοιβή, αλλά σαν ηρεμία. Η παρουσία ενός έμπιστου ανθρώπου μπορεί να μειώσει την αίσθηση απειλής και να λειτουργήσει σαν ρυθμιστής του στρες (Coan et al., 2006). Σε όρους δεσμού, ο Bowlby (1988) μίλησε για τη βάση ασφάλειας, και ειδικότερα τη σχέση που δεν λύνει τα πάντα, αλλά σε κάνει ικανό να τα αν΄τεξεις. Εκεί η φράση στέκεται ήσυχα και αληθινά: η ενέργεια που δίνουμε δεν χάνεται αλλά γίνεται σταθερό έδαφος.
Η διαδρομή της ενέργειας
Ίσως, τελικά, το πιο ουσιαστικό δεν είναι να πιστέψουμε ότι όλα θα «επιστραφούν» όπως τα θέλουμε. Είναι να δούμε τι μας λέει η ίδια η διαδρομή της ενέργειας. Σε ποιον δίνω; Που δίνω από αγάπη και πού από φόβο; Σε τι δίνω επειδή θέλω και σε τι επειδή αναγκάζομαι; Η ενέργεια δεν είναι μόνο το συναίσθημα και η προσοχή, αλλά και πληροφορία. Και αν την ακούσουμε μπορεί να μας οδηγήσει σε πιο αληθινές σχέσεις, πιο δίκαιες ανταλλαγές και σε μια καθημερινότητα όπου η ενέργεια που δίνουμε δεν χάνεται, αλλά γίνεται γυρνάει πίσω σε εμάς.
Πηγές
- Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. Basic Books.
- Coan, J. A., Schaefer, H. S., & Davidson, R. J. (2006). Lending a hand: Social regulation of the neural response to threat. Psychological Science, 17(12), 1032–1039.
- Hobfoll, S. E. (1989). Conservation of resources: A new attempt at conceptualizing stress. American Psychologist, 44(3), 513–524.
- Hochschild, A. R. (1983). The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling. University of California Press.
- Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Burnout. Wiley.
