Ένα ζευγάρι κάθεται σε μια καφετέρια. Είναι τόσο κοντά οι θέσεις τους, όμως ανάμεσα τους απλώνεται μια λεπτή ομίχλη. Κανείς δεν μιλάει, κανείς δεν εκφράζει το συναίσθημα του και κανείς δεν ρωτάει. Και όμως, η σιωπή βαραίνει τόσο δυνατά που σχεδόν «τρίζει» το τραπέζι. Μοιάζει με ένα δωμάτιο όπου οι κουρτίνες μένουν πάντα κλειστές. Σαν το φως να προσπαθεί να περάσει, αλλά το σταματάει ο φόβος για όσα θα φανερώσει. Έτσι λειτουργεί η σιωπή στις σχέσεις: όχι ως κενό, αλλά ως παρουσία που διεκδικεί χώρο.
Τα ανείπωτα που επηρεάζουν την εγγύτητα
Η έρευνα δείχνει ότι οι άνθρωποι δεν αποφεύγουν τις λέξεις από αδιαφορία, αλλά από φόβο. Ο James Pennebaker (1997) παρατήρησε ότι όταν κάποιος αποφεύγει να εκφράσει δύσκολα συναισθήματα, το στρες του ανεβαίνει, ο ύπνος διαταράσσεται και η σχέση χάνει συναισθηματικό οξυγόνο. Ο John Gottman (2011) υπογράμμισε ότι η αποφυγή του διαλόγου λειτουργεί «διαβρωτικά»: η σχέση δεν καταρρέει από συγκρούσεις, αλλά από τις συνομιλίες που δεν ξεκινούν ποτέ.
Ουσιαστικά, η σιωπή εμφανίζεται συχνά εκεί όπου κάποιος φοβάται την απόρριψη, την κριτική ή την σύγκρουση. Έτσι, ένας άνθρωπος μπορεί να κρατάει μέσα του παράπονα, φόβους ή ανάγκες, σαν βιβλία που δεν ανοίγει κανείς εδώ και χρόνια. Όμως, το συναίσθημα δεν εξαφανίζεται. Αντιθέτως, βρίσκει τρόπους που να επιβάλλει την παρουσία του μέσα από αποστασιοποίηση, εκρήξεις ή απογοήτευση.
Τα ανείπωτα στις σχέσεις
Ο Donald Winnicott (1965) τόνισε ότι η σχέση ανθίζει όταν οι δύο πλευρές αντέχουν τον αυθεντικό εαυτό του άλλου. Όταν κάποιος δεν αντέχει την πιθανή αντίδραση του συντρόφου του, αφήνει τη σιωπή και την μη έκφραση να λειτουργήσουν ως ασπίδες. Παράλληλα, ο Kohut (1971) εξήγησε ότι οι άνθρωποι αναζητούν καθρεφτίσματα. Με άλλα λόγια, όταν ο άλλος δεν καταφέρνει να αντιληφθεί το συναίσθημα μας, η σιωπή μας μπορεί να λειτουργήσει σαν αποτέλεσμα της απογοήτευσης μας.
Επιπλέον, ο Yalom (1980) πρόσθεσε ότι οι σχέσεις κουβαλούν υπαρξιακούς φόβους. Ως αποτέλεσμα, ο φόβος της απόρριψης, της εγκατάλειψης ή ακόμη και της υπερβολικής εγγύτητας συχνά διαμορφώνουν τη σιωπή.
Έτσι, τα ανείπωτα δεν σχηματίζουν απλώς ένα χάσμα. Αντιθέτως, λειτουργούν σαν καθρέφτης των τραυμάτων, των παλιών πληγών και της ανάγκης για ασφάλεια.
Η σιωπή μέσα από τη νευροεπιστήμη
Ο Matthew Lieberman (2013) έδειξε ότι ο εγκέφαλος ανακουφίζεται όταν κάποιος δίνει φωνή και όνομα στο συναίσθημα του. Όταν οι λέξεις λείπουν, η αμυγδαλή – το κέντρο του φόβου – ενεργοποιείται ακόμη πιο έντονα. Ταυτόχρονα, ο Stephen Porges (2011) ανέδειξε ότι η αποφυγή επικοινωνίας ενεργοποιεί τον νευρωνικό μηχανισμό άμυνας: το σώμα προετοιμάζεται για κίνδυνο ακόμη και όταν απέναντι μας στέκεται ένας άνθρωπος που αγαπάμε
Με άλλα λόγια, η σιωπή δεν ηρεμεί πάντα το σύστημα αλλά πολλές φορές το κρατάει σε συναγερμό.
Ακούγοντας τη σιωπή
Η σιωπή, ωστόσο, δεν δηλώνει πάντα απόσταση. Μερικές φορές δηλώνει υπερφόρτωση. Ένας άνθρωπος που μεγαλώνει μέσα σε ένα περιβάλλον όπου τα συναισθήματα του συναντούν τιμωρία, συχνά προτιμά τη σιωπή σαν ασφαλές καταφύγιο. Η έκφραση του περιορίζεται, επειδή το σώμα του θυμάται τον κίνδυνο, όπως περιγράφει ο Bessel van der Kolk (2014).
Η σχέση όμως αλλάζει όταν κάποιος αποφασίζει να σταθεί μπροστά σε αυτή τη σιωπή με περιέργεια και όχι με φόβο. Οι λέξεις δεν εμφανίζονται με πίεση αλλά όταν ο άλλος προσφέρει χώρο.
Τι σημαίνει τελικά η σιωπή για τη σχέση
Τελικά, η σιωπή στις σχέσεις δεν λειτουργεί μόνο ως πρόβλημα. Συχνά λειτουργεί ως ένδειξη ότι κάτι μέσα μας ζητά κατανόηση και ασφάλεια πριν μπορέσει να εκφραστεί. Οι έρευνες και οι ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις δείχνουν ότι όταν δύο άνθρωποι αποφασίζουν να παρατήσουν τη σιωπή αντί να την ερμηνεύσουν βιαστικά, δημιουργούν τις προϋποθέσεις για έναν πιο ειλικρινή και σταθερό δεσμό.
Η συζήτηση δεν ξεκινά επειδή «πρέπει» κάποιος να μιλήσει, αλλά επειδή δημιουργείται ένα περιβάλλον όπου οι λέξεις μπορούν να εμφανιστούν χωρίς φόβο. Και αυτό απαιτεί αμοιβαία προσπάθεια: ακρόαση, περιέργεια, διάθεση κατανόησης. Μόνο τότε η σιωπή μετατρέπεται από εμπόδιο σε αφετηρία. Όχι σε δραματικό τέλος, αλλά σε ευκαιρία να ξαναχτιστεί η σύνδεση με πιο καθαρούς όρους και με μεγαλύτερη αλήθεια.
Πηγές
Gottman, J. (2011). The Science of Trust.
Kohut, H. (1971). The Analysis of the Self.
Lieberman, M. (2013). Social: Why Our Brains Are Wired to Connect.
Pennebaker, J. (1997). Opening Up.
Porges, S. (2011). The Polyvagal Theory.
van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score.
Winnicott, D. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment.
