Υπάρχουν άνθρωποι που, όταν τους συναντάς, νιώθεις σαν να κοιτάς τον εαυτό σου σε καθρέφτη. Και υπάρχουν άλλοι που σου ανοίγουν ένα παράθυρο: ξαφνικά βλέπεις πέρα από το γνώριμο, σαν να αλλάζει το φως μέσα στο δωμάτιο. Παρότι οι δύο αυτές εμπειρίες μοιάζουν να έχουν μια ποιητική ματιά, η ψυχολογία τις περιγράφει με εκπληκτική ακρίβεια: ο «άνθρωπος-καθρέφτης» αντανακλά την ανάγκη μας για αναγνώριση και αίσθηση συνοχής, ενώ ο «άνθρωπος-παράθυρο» σχετίζεται με την ανάπτυξη, την αλλαγή και την εξερεύνηση (Winniccot, 1967; Kohut, 1971). Κι έτσι, συνειδητοποιούμε ότι η σχέση δεν είναι μόνο επαφή αλλά είναι και ο τρόπος που βλέπουμε.
Ο άνθρωπος-καθρέφτης: σε «βλέπω» αρά υπάρχω
Αρχικά, ο καθρέφτης δεν κρίνει, αντανακλά. Πιο συγκεκριμένα, στην ψυχοδυναμική σκέψη, ο Winnicott(1967) περιγράφει το πώς το πρόσωπο του πρώτου μας φροντιστή λειτουργεί σαν καθρέφτης: το παιδί «διαβάζει» στο βλέμμα του άλλου αν χωρά, αν είναι ασφαλές και αν αξίζει. Αντίστοιχα, ο Kohut (1971) μιλά για την ανάγκη καθρεφτίσματος: όταν ο άλλος αναγνωρίζει τα συναισθήματα και την προσπάθεια μας, ο εαυτός αποκτά συνοχή και σταθερότητα.
Επομένως, ο άνθρωπος-καθρέφτης προσφέρει κάτι απλό αλλά ουσιαστικό: συναισθηματική επιβεβαίωση. Με άλλα λόγια, όταν κάποιος μας ακούει χωρίς να βιάζει, όταν πιάνει το νόημα μέσα από τα λόγια, τότε ο εσωτερικός μας θόρυβος χαμηλώνει. Θα ήταν πολύ βοηθητικό να δούμε αυτή την εμπειρία ως άγκυρα: δεν μας αλλάζει άμεσα, όμως μας σταθεροποιεί αρκετά ώστε να αντέξουμε την αλήθεια μας.
Ο άνθρωπος-παράθυρο: σε «βλέπω» άρα μπορείς να πας πιο πέρα
Ωστόσο, δεν αρκεί μόνο να υπάρχουμε αλλά θέλουμε και να εξελιχθούμε. Εδώ κάνει την εμφάνιση του ο άνθρωπος-παράθυρο: εκείνος που δεν μένει μόνο στο «σε καταλαβαίνω», αλλά, ταυτόχρονα, μας βοηθά να δούμε μια άλλη εκδοχή του εαυτού μας. Στην προσωποκεντρική προσέγγιση, ο Rogers(1957) τονίζει ότι η ενσυναίσθηση, η αυθεντικότητα και η άνευ όρων αποδοχή δημιουργούν τις συνθήκες για την αλλαγή. Δηλαδή, όταν νιώθουμε ασφαλείς, τολμάμε. Και όταν τολμάμε μπορούμε να φτάσουμε εκεί που θέλουμε.
Επιπλέον, αυτό το «παράθυρο» δεν μοιάζει με καθαρό τζάμι μετά από βροχή: δεν επιβάλλει κατεύθυνση, αλλά καθαρίζει την ομίχλη. Έτσι, αντί να μας λέει «κάνε αυτό», μας ρωτά «τι θέλεις εσύ;» – και μέσα από αυτή τη μετατόπιση, ο εσωτερικός μας κόσμος ανοίγει.
Η ίδια ιστορία, δύο διαφορετικές εμπειρίες
Ας πούμε ότι κάποιος επιστρέφει κουρασμένος στο σπίτι μετά από μια εξαντλητική μέρα στη δουλειά και λέει: «Δεν αντέχω άλλο στη δουλειά». Ο άνθρωπος-καθρέφτης θα απαντήσει: «Είναι πολύ δύσκολο για σένα». Ο άλλος έτσι αρχίζει να χαλαρώνει, γιατί επιτέλους ακούστηκε.
Όμως, ο άνθρωπος-παράθυρο, αφού πρώτα τον καθρεφτίσει, θα προσθέσει: «Αν αυτή η κούραση είχε μήνυμα, τι θα σου ζητούσε;». Και τότε, σαν να ανοίγει μια χαραμάδα βλέποντας κανείς επιλογές, όρια και ανάγκες, όχι μόνο το πρόβλημα.
Από το «φαίνομαι» στο «φαίνομαι και προχωράω»
Τελικά, ίσως χρειαζόμαστε και τα δύο: καθρέφτες για να νιώθουμε πραγματικοί, παράθυρα για να γινόμαστε πιο ελεύθεροι. Και ίσως η ωριμότητα μιας σχέσης να υπάρχει ακριβώς εκεί: στο ότι μπορεί να μας κρατήσει όταν τρέμουμε αλλά και να μας δείξει τον δρόμο όταν είμαστε έτοιμη. Γιατί, ξανά, η σχέση δεν είναι μόνο επαφή αλλά είναι και ο τρόπος που βλέπουμε: τον εαυτό μας, τον Άλλον και το επόμενο βήμα.
Πηγές
- Kohut, H. (1971). The Analysis of the Self. International Universities Press.
- Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103. https://doi.org/10.1037/h0045357
- Winnicott, D. W. (1967). Mirror-role of mother and family in child development. In D. W. Winnicott, Playing and Reality (ανατυπώσεις/εκδόσεις). Routledge.
