Υπάρχουν στιγμές που ίσως δεν μας πληγώνει κάτι που συνέβη, αλλά κάτι που ειπώθηκε μέσα μας: «δεν έκανες αρκετά», «θα έπρεπε να ήξερες καλύτερα», «πάλι τα ίδια». Αυτή η φωνή δεν έρχεται απ’ έξω και δεν έχει πρόσωπο. Όμως, είναι επίμονη, αυστηρή και συχνά αμείλικτη. Στην ψυχολογία, τη γνωρίζουμε ως ο εσωτερικός κριτής. Και παρότι μοιάζει να είναι «η αλήθεια μας», στην πραγματικότητα είναι συχνά ένα εσωτερικευμένο αποτύπωμα σχέσεων, εμπειριών και κανόνων που κάποτε χρειάστηκαν για να επιβιώσουμε.
Πώς γεννιέται ο εσωτερικός κριτής
Πρώτα απ’ όλα, πολλές ψυχοδυναμικές προσεγγίσεις περιγράφουν τον εσωτερικό κριτή ως εσωτερικευμένη γονεϊκή ή κοινωνική φωνή, δηλαδή ως ένα κομμάτι του υπερεγώ που οργανώνει κανόνες, απαγορεύσεις και ιδανικά (Freud, 1923/1961). Επιπλέον, οι θεωρίες αντικειμενοτρόπων σχέσεων δείχνουν ότι δεν «κουβαλάμε» μόνο πρόσωπα μέσα μας, αλλά και τον τρόπο που αυτά μας κοίταξαν: ένα βλέμμα αυστηρό, μια σιωπή αποδοκιμασίας, μια αγάπη που δόθηκε υπό όρους (Fairbairn, 1952). Έτσι, ο εσωτερικός κριτής γίνεται μια εσωτερική σκήνη: κάποιος κρίνει και κάποιος κρίνεται.
Παράλληλα, η θεωρία του δεσμού υποστηρίζει ότι όταν η ασφάλεια ήταν ασταθείς, το παιδί αναπτύσσει στρατηγικές για να διατηρήσει τη σύνδεση. Και τότε, ο εσωτερικός κριτής, μπορεί να λειτουργήσει σαν «εσωτερικός εκπαιδευτής» : «αν είσαι τέλειος, θα σε κρατήσουν» (Bowlby, 1988). Έτσι, ο κριτής δεν γεννιέται μόνο από αυστηρότητα, αλλά και από ανάγκη.
Πώς λειτουργεί ο εσωτερικός κριτής
Πολλές φορές η έντονη αυτοκριτική συνδέεται με άγχος, θλίψη και ντροπή, επειδή το άτομο δεν αξιολογεί απλώς μια πράξη, αλλά ακυρώνει τον εαυτό συνολικά (Blatt, 2004). Επιπλέον, ο Paul Gilbert(2009) περιγράφει ότι η αυτοκριτική ενεργοποιεί συστήματα απειλής: το σώμα μπαίνει σε συναγερμό, σαν να αντιμετωπίζει εξωτερικό κίνδυνο, μόνο που ο «εχθρός» βρίσκεται μέσα. Και έτσι, ενώ θέλουμε να προχωρήσουμε, παγώνουμε. Ενώ θέλουμε να δημιουργήσουμε, αναβάλλουμε. Ενώ θέλουμε να αγαπήσουμε, σταματάμε να είμαστε τρυφεροί πρώτα με εμάς.
Ωστόσο είναι κρίσιμο να θυμόμαστε ότι ο εσωτερικός κριτής μπερδεύει συχνά τον έλεγχο με την ασφάλεια. Δηλαδή, πιστεύει πως αν μας μειώσει, μας προστατεύει. Όμως, στην πράξη, η υπερβολική αυστηρότητα δεν φέρνει ανάπτυξη αλλά συρρίκνωση.
Από την αντιπαράθεση στην επαναδιαπραγμάτευση
Αντί, λοιπόν, να πολεμήσουμε τον εσωτερικό κριτή, μπορούμε να τον γνωρίσουμε. Η Θεραπεία Εστιασμένη στη Συμπόνια (CFT) προτείνει να καλλιεργήσουμε μια εσωτερική φωνή ζεστασιάς και θάρρους που δεν εξιδανικεύει την πραγματικότητα, αλλά απλώς την χωρά (Gilbert, 2009). Επιπλέον, η έρευνα γύρω από την αυτό-συμπόνια δείχνει ότι όταν αντιμετωπίζουμε τον εαυτό με καλοσύνη, αυξάνεται η ανθεκτικότητα και μειώνεται η αίσθηση ντροπής (Nef, 2003). Με άλλα λόγια η αυτοσυμπόνια μπορεί να λειτουργήσει σαν ένας τρόπος αυτό-ρύθμισης.
Ταυτόχρονα, προσεγγίσεις όπως η Θεραπεία των Σχημάτων μιλούν για «κριτικές εσωτερικές φιγούρες» και προτείνουν την επεξεργασία πρώιμων σχημάτων, ώστε ο κριτής να χάσει την απόλυτη εξουσία του (Young & Klosko, 2003). Και ακόμη η Θεραπεία των Εσωτερικών Οικογενειακών Συστημάτων (IFS) μας βοηθά να δούμε τον κριτή ως «μέρος» που προσπαθεί να προστατεύσει άλλα ευάλωτα μέρη του εαυτού, άρα χρειάζεται διάλογο και όχι «εξόντωση» (Schwartz, 1995).
Μια πιο ανθρώπινη εσωτερική σχέση
Τελικά, ο εσωτερικός κριτής δεν εξαφανίζεται πατώντας ένα κουμπί. Ωστόσο, μπορεί να αλλάξει ρόλο. Μπορεί να γίνει λιγότερο σκληρός και περισσότερο χρήσιμος, λιγότερο απόλυτος και περισσότερο συγκεκριμένος. Και κυρίως, μπορεί να πάψει να είναι ο μόνος που μιλάει μέσα μας. Γιατί, ουσιαστικά, η θεραπευτική πορεία δεν είναι να σιωπήσει κάθε αυστηρή φωνή. Είναι να αποκτήσουμε κι εμείς φωνή: μια φωνή που λέει: «έκανες ό,τι μπορούσες», «μπορείς να μάθεις», «αξίζεις ακόμη και όταν δεν είσαι τέλειος». Και τότε, ο εσωτερικός κριτής παραμένει εκεί – όχι σαν δικαστής, αλλά σαν μια παλιά ηχώ που, επιτέλους, δεν καθορίζει το ποιοι είμαστε.
Πηγές
- Blatt, S. J. (2004). Experiences of depression: Theoretical, clinical, and research perspectives. American Psychological Association.
- Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.
- Fairbairn, W. R. D. (1952). Psychoanalytic studies of the personality. Tavistock.
- Freud, S. (1961). The ego and the id. W. W. Norton. (Original work published 1923)
- Gilbert, P. (2009). The compassionate mind. Constable & Robinson.
- Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101.
- Schwartz, R. C. (1995). Internal family systems therapy. Guilford Press.
- Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.
