Η επιθετική συμπεριφορά στην παιδική και εφηβική ηλικία αποτελεί ένα από τα συχνότερα ζητήματα που προβληματίζουν γονείς, εκπαιδευτικούς και επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Εκρήξεις θυμού, λεκτικές επιθέσεις, σωματική βία ή ακόμη και πιο έμμεσες μορφές επιθετικότητας συχνά δημιουργούν ανησυχία και αίσθημα αδυναμίας στους ενήλικες που προσπαθούν να κατανοήσουν τι συμβαίνει και πώς μπορούν να βοηθήσουν.
Στη σύγχρονη κοινωνία, η παιδική και εφηβική επιθετικότητα φαίνεται να εντείνεται, επηρεαζόμενη από παράγοντες όπως το αυξημένο άγχος, η ταχύτητα της καθημερινότητας, οι οικογενειακές πιέσεις, αλλά και η έντονη παρουσία των ψηφιακών μέσων. Ωστόσο, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η επιθετικότητα δεν αποτελεί από μόνη της παθολογία, αλλά συχνά λειτουργεί ως τρόπος έκφρασης συναισθημάτων που το παιδί ή ο έφηβος δεν μπορεί ακόμη να διαχειριστεί λεκτικά.
Στόχος του παρόντος άρθρου είναι να προσφέρει μια ολοκληρωμένη, επιστημονικά τεκμηριωμένη αλλά κατανοητή προσέγγιση της παιδικής και εφηβικής επιθετικότητας: τι είναι, ποιες μορφές μπορεί να λάβει και ποιοι είναι οι βασικοί ψυχολογικοί μηχανισμοί που την προκαλούν.
Τι είναι η επιθετικότητα στην παιδική και εφηβική ηλικία
Σύμφωνα με την ψυχολογική βιβλιογραφία, επιθετικότητα ορίζεται κάθε συμπεριφορά που έχει ως στόχο —συνειδητό ή ασυνείδητο— να προκαλέσει σωματική ή ψυχική βλάβη σε άλλο άτομο ή στον ίδιο τον εαυτό. Στην παιδική και εφηβική ηλικία, η επιθετικότητα μπορεί να εκδηλωθεί με πολλούς τρόπους και να έχει διαφορετική λειτουργία ανάλογα με το αναπτυξιακό στάδιο.
Είναι κρίσιμο να γίνει διάκριση ανάμεσα:
-
στη φυσιολογική, αναπτυξιακή επιθετικότητα, και
-
στην προβληματική ή δυσλειτουργική επιθετικότητα.
Στα πρώτα χρόνια ζωής, η επιθετικότητα συχνά συνδέεται με την ανωριμότητα του νευρικού συστήματος και την αδυναμία ρύθμισης των συναισθημάτων. Ένα μικρό παιδί μπορεί να χτυπήσει, να δαγκώσει ή να φωνάξει όχι επειδή «θέλει να βλάψει», αλλά επειδή δεν έχει ακόμη αναπτύξει τις δεξιότητες αυτοελέγχου και λεκτικής έκφρασης.
Καθώς το παιδί μεγαλώνει, αναμένεται σταδιακά να μαθαίνει εναλλακτικούς τρόπους διαχείρισης του θυμού και της ματαίωσης. Όταν όμως η επιθετική συμπεριφορά:
-
είναι έντονη,
-
επαναλαμβανόμενη,
-
δυσανάλογη της κατάστασης,
-
ή προκαλεί σοβαρά προβλήματα στις σχέσεις και τη λειτουργικότητα,
τότε χρειάζεται προσεκτική αξιολόγηση.
Αναπτυξιακή προσέγγιση της επιθετικότητας
Η κατανόηση της επιθετικότητας απαιτεί μια αναπτυξιακή ματιά. Αυτό σημαίνει ότι η ίδια συμπεριφορά μπορεί να έχει διαφορετική σημασία σε διαφορετικές ηλικίες.
-
Προσχολική ηλικία:
Η επιθετικότητα συχνά συνδέεται με παρορμητικότητα και δυσκολία αναμονής. Το παιδί μαθαίνει σταδιακά τα όρια μέσα από τη σχέση με τους ενήλικες.
-
Σχολική ηλικία:
Εμφανίζονται πιο σύνθετες μορφές επιθετικότητας, όπως η λεκτική ειρωνεία ή ο κοινωνικός αποκλεισμός. Το παιδί συγκρίνεται με τους συνομηλίκους και αναζητά αποδοχή.
-
Εφηβεία:
Η επιθετικότητα μπορεί να λειτουργεί ως μέσο διεκδίκησης ταυτότητας, ανεξαρτησίας και ελέγχου. Οι συναισθηματικές διακυμάνσεις, οι ορμονικές αλλαγές και η πίεση των συνομηλίκων παίζουν καθοριστικό ρόλο.
Μορφές παιδικής και εφηβικής επιθετικότητας
Η επιθετικότητα δεν εκδηλώνεται πάντα με τον ίδιο τρόπο. Η αναγνώριση των μορφών της βοηθά στην κατανόηση του μηνύματος που κρύβεται πίσω από τη συμπεριφορά.
Σωματική επιθετικότητα
Περιλαμβάνει χτυπήματα, σπρωξίματα, κλωτσιές ή καταστροφή αντικειμένων. Είναι πιο συχνή στις μικρότερες ηλικίες, αλλά μπορεί να επιμένει και στην εφηβεία.
Λεκτική επιθετικότητα
Ύβρεις, απειλές, ειρωνεία, προσβολές. Συχνά υποτιμάται, όμως μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις στην αυτοεκτίμηση του παιδιού που τη δέχεται.
Έμμεση ή παθητική επιθετικότητα
Εκδηλώνεται με αποκλεισμό, κουτσομπολιό, σιωπηρή απόρριψη ή υπονόμευση. Είναι πιο συχνή σε μεγαλύτερα παιδιά και εφήβους.
Συναισθηματική επιθετικότητα
Περιλαμβάνει χειριστικές συμπεριφορές, εκφοβισμό ή συναισθηματική πίεση. Συχνά δύσκολα αναγνωρίζεται από τους ενήλικες.
Ψηφιακή επιθετικότητα (cyberbullying)
Η χρήση ψηφιακών μέσων για προσβολή, απειλή ή εξευτελισμό άλλων. Αποτελεί σύγχρονη μορφή επιθετικότητας με ιδιαίτερα σοβαρές ψυχολογικές συνέπειες.
Βασικά αίτια παιδικής και εφηβικής επιθετικότητας (Μέρος Α’)
Η επιθετική συμπεριφορά δεν εμφανίζεται τυχαία. Συνήθως αποτελεί αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης πολλών παραγόντων.
Βιολογικοί και νευροαναπτυξιακοί παράγοντες
Ορισμένα παιδιά παρουσιάζουν αυξημένη ευαισθησία στη ματαίωση ή δυσκολίες στη ρύθμιση των παρορμήσεων. Παράγοντες όπως:
-
ανωριμότητα του προμετωπιαίου φλοιού,
-
νευροαναπτυξιακές δυσκολίες,
-
ή ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά,
μπορούν να συμβάλλουν στην εμφάνιση επιθετικότητας.
Συναισθηματική ματαίωση και άγχος
Πολλά παιδιά εκφράζουν τον φόβο, τη λύπη ή την ανασφάλεια μέσα από θυμό. Η επιθετικότητα λειτουργεί συχνά ως άμυνα απέναντι σε συναισθήματα που βιώνονται ως απειλητικά.
Οικογενειακό περιβάλλον
Η έλλειψη σταθερών ορίων, οι συγκρούσεις, η ασυνέπεια ή η συναισθηματική απόσταση στο οικογενειακό πλαίσιο μπορεί να ενισχύσουν επιθετικές αντιδράσεις. Τα παιδιά μαθαίνουν κυρίως μέσα από το παράδειγμα.
Βασικά αίτια παιδικής και εφηβικής επιθετικότητας (Μέρος Β’)
Οικογενειακό περιβάλλον και γονεϊκά πρότυπα
Η οικογένεια αποτελεί το πρώτο και σημαντικότερο πλαίσιο κοινωνικοποίησης του παιδιού. Οι τρόποι με τους οποίους οι γονείς διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους, τις συγκρούσεις και τα όρια λειτουργούν ως βασικά πρότυπα μάθησης. Έρευνες δείχνουν ότι παιδιά που μεγαλώνουν σε περιβάλλοντα με έντονες συγκρούσεις, ασυνέπεια ή συναισθηματική παραμέληση έχουν αυξημένες πιθανότητες να εκδηλώσουν επιθετική συμπεριφορά.
Η απουσία σαφών ορίων μπορεί να δημιουργήσει σύγχυση και ανασφάλεια, οδηγώντας το παιδί να εκφράσει τον θυμό του με επιθετικό τρόπο. Από την άλλη πλευρά, ένα υπερβολικά αυστηρό ή τιμωρητικό πλαίσιο ενδέχεται να ενισχύσει την εχθρικότητα και την αντίδραση. Ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο παίζει και η συναισθηματική διαθεσιμότητα των γονέων: όταν το παιδί δεν νιώθει ότι ακούγεται ή κατανοείται, η επιθετικότητα μπορεί να λειτουργήσει ως «κραυγή βοήθειας».
Σχολικό πλαίσιο και σχέσεις με συνομηλίκους
Το σχολείο αποτελεί έναν βασικό χώρο όπου η επιθετικότητα μπορεί να εκδηλωθεί ή να ενισχυθεί. Οι ακαδημαϊκές απαιτήσεις, η ανάγκη για αποδοχή, οι συγκρίσεις και η δυναμική των ομάδων συνομηλίκων δημιουργούν ένα περιβάλλον υψηλής συναισθηματικής φόρτισης.
Ο σχολικός εκφοβισμός (bullying) αποτελεί μία από τις πιο σοβαρές μορφές επιθετικότητας και μπορεί να έχει μακροπρόθεσμες συνέπειες τόσο για τα παιδιά που εκφοβίζουν όσο και για εκείνα που δέχονται τον εκφοβισμό. Πολλά παιδιά που επιτίθενται σε άλλους προσπαθούν στην πραγματικότητα να ενισχύσουν την αυτοεκτίμησή τους ή να αποκτήσουν κοινωνική δύναμη μέσα στην ομάδα.
Ο ρόλος των εκπαιδευτικών είναι καθοριστικός. Ένα σχολικό περιβάλλον που προάγει την ασφάλεια, τον σεβασμό και την ανοιχτή επικοινωνία μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά, μειώνοντας τα επίπεδα επιθετικότητας.
Η επιθετικότητα στην εφηβεία: ψυχολογικές διαστάσεις
Η εφηβεία αποτελεί μια περίοδο έντονων βιολογικών, γνωστικών και συναισθηματικών αλλαγών. Οι έφηβοι βρίσκονται στη διαδικασία διαμόρφωσης της ταυτότητάς τους και συχνά βιώνουν έντονα συναισθήματα θυμού, αβεβαιότητας και σύγχυσης.
Η επιθετικότητα στην εφηβεία μπορεί να συνδέεται με:
-
την ανάγκη για ανεξαρτησία,
-
την αμφισβήτηση της αυθεντίας,
-
τη δυσκολία ρύθμισης των συναισθημάτων,
-
την πίεση των συνομηλίκων.
Σε πολλές περιπτώσεις, ο θυμός λειτουργεί ως κάλυμμα για πιο ευάλωτα συναισθήματα, όπως ο φόβος της απόρριψης ή η χαμηλή αυτοεκτίμηση. Είναι σημαντικό οι ενήλικες να βλέπουν πίσω από τη συμπεριφορά και να αναζητούν το υποκείμενο συναίσθημα.
Ψηφιακά μέσα και σύγχρονες μορφές επιθετικότητας
Η ευρεία χρήση των κοινωνικών δικτύων έχει δημιουργήσει νέες μορφές επιθετικότητας, όπως το cyberbullying. Σε αντίθεση με την παραδοσιακή επιθετικότητα, η ψηφιακή επιθετικότητα:
-
δεν περιορίζεται χρονικά ή χωρικά,
-
μπορεί να είναι ανώνυμη,
-
έχει ευρύτερο κοινό.
Οι έφηβοι συχνά δυσκολεύονται να διαχειριστούν τη συναισθηματική επίδραση των διαδικτυακών επιθέσεων, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε άγχος, κατάθλιψη ή κοινωνική απόσυρση. Η εκπαίδευση στη ψηφιακή ενσυναίσθηση και στη σωστή χρήση των μέσων αποτελεί βασικό πυλώνα πρόληψης.
Πρακτικές στρατηγικές διαχείρισης της επιθετικότητας
Ανάπτυξη συναισθηματικής νοημοσύνης
Η εκμάθηση αναγνώρισης και ονομασίας των συναισθημάτων βοηθά τα παιδιά να εκφράζονται χωρίς επιθετικότητα. Φράσεις όπως «φαίνεται ότι είσαι θυμωμένος» μπορούν να λειτουργήσουν αποσυμφορητικά.
Σαφή και σταθερά όρια
Τα όρια προσφέρουν αίσθημα ασφάλειας. Είναι σημαντικό να τίθενται με σταθερότητα, χωρίς απειλές ή σωματική τιμωρία.
Θετική επικοινωνία
Η ενεργητική ακρόαση και η αποφυγή επικριτικού λόγου μειώνουν την ένταση και ενισχύουν τη συνεργασία.
Διαχείριση θυμού
Τεχνικές όπως η βαθιά αναπνοή, η απομάκρυνση από την έντονη κατάσταση και η σωματική εκτόνωση μπορούν να βοηθήσουν ουσιαστικά.
Παράδειγμα των ενηλίκων
Οι ενήλικες που διαχειρίζονται τον θυμό τους με υγιή τρόπο προσφέρουν ισχυρό μοντέλο μάθησης.
Πότε χρειάζεται επαγγελματική βοήθεια
Η αναζήτηση βοήθειας από ειδικό ψυχικής υγείας είναι απαραίτητη όταν:
-
η επιθετικότητα είναι συχνή και έντονη,
-
συνοδεύεται από κοινωνική απόσυρση ή πτώση της σχολικής επίδοσης,
-
υπάρχει κίνδυνος αυτοτραυματισμού ή σοβαρής βίας,
-
οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί αισθάνονται ότι έχουν εξαντλήσει τις δυνατότητές τους.
Η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να προλάβει τη σταθεροποίηση δυσλειτουργικών μοτίβων και να ενισχύσει τη συναισθηματική ανθεκτικότητα του παιδιού.
Δες επίσης: Τα όρια ανάμεσα στην παιδική υπευθυνότητα και την καταπίεση
Συμπεράσματα
Η παιδική και εφηβική επιθετικότητα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως «κακή συμπεριφορά», αλλά ως μήνυμα που χρειάζεται κατανόηση. Μέσα από τη συνεργασία οικογένειας, σχολείου και ειδικών, είναι δυνατόν να δημιουργηθεί ένα υποστηρικτικό πλαίσιο που θα βοηθήσει το παιδί ή τον έφηβο να αναπτύξει υγιείς τρόπους έκφρασης και διαχείρισης των συναισθημάτων του.
Βιβλιογραφία
-
American Psychiatric Association. (2013). DSM-5.
-
Bandura, A. (1973). Aggression: A Social Learning Analysis.
-
Bowlby, J. (1988). A Secure Base.
-
Olweus, D. (2013). Bullying at School.
-
WHO (2021). Adolescent mental health.
