Σύμφωνα με τις Ευαγγελικές πηγές, η ζωή του Ιησού εκτυλίσσεται μέσα σε ένα συγκεκριμένο γεωγραφικό πλαίσιο, αυτό της Ιουδαίας και της Γαλιλαίας του 1ου αιώνα και υπό την Ρωμαϊκή κυριαρχία. Και όμως, μέσα στους αιώνες και με την εξάπλωση του Χριστιανισμού η μορφή του Ιησού, ξεπέρασε τα όρια της Παλαιστίνης όχι μόνο θεολογικά αλλά και γεωγραφικά. Από την Ευρώπη, μέχρι τα βάθη της Ασίας και τη μακρινή Αμερική, διαφορετικοί λαοί διαμόρφωσαν αφηγήσεις που εντάσσουν τον Χριστό στη δική τους ιστορική και πολιτισμική γεωγραφία. Άλλοτε πρόκειται για μεσαιωνικούς θρύλους, άλλοτε για αποκρυφιστικές θεωρίες του 19ου αιώνα, άλλοτε για θεμελιώδη θρησκευτικά δόγματα. Όταν τα έθνη οικειοποιούνται τον Ιησού δεν αφορά απλώς θρησκευτικούς θρύλους. Η ανάγκη για γεφύρωση των εθνών, η πνευματική ταυτότητα, ίσως και η ενσωμάτωση, θα μπορούσε να οδηγήσει στην οικειοποίηση μιας οικουμενικής μορφής, σαν αυτής του Θεανθρώπου – όπως άλλωστε βλέπουμε να συμβαίνει κατ’ επανάληψη και στα πιο αρχαία χρόνια. Πολλοί ιστορικοί και θρησκευτικοί αναλυτές, βασιζόμενοι στα Ευαγγέλια προσπαθούν να βρουν απαντήσεις στα λεγόμενα 18 «χαμένα χρόνια» του Ιησού, αφού η Βίβλος έχει ένα μεγάλο κενό: ο Χριστός εμφανίζεται σε ηλικία 12 ετών στην Ιερουσαλήμ με τους γονείς του και έπειτα επανέρχεται στα 30 ξεκινώντας την διακονία του… Θα μπορούσε μέσα σε αυτά τα χρόνια να έχει ταξιδέψει και να διαμορφώσει τις παραδόσεις άλλων λαών; Τα (4) Ευαγγέλια δεν αναφέρουν ποτέ και τίποτα για αυτό το κομμάτι της ζωής του Ιησού, που όπως φαίνεται μπορεί να είναι κομβικό για τη λαογραφία και τις παραδόσεις σε παντελώς διαφορετικά γεωγραφικά μέρη στην υφήλιο.
Η βιβλική φυγή στην Αίγυπτο
Βάσει των Ευαγγελικών πηγών (και όχι των τοπικών θρύλων), ο Ιησούς και η οικογένεια του κατά τον 1ο αιώνα μ.Χ. φαίνεται να κατέφυγαν στο ασφαλέστερο έδαφος της Αιγύπτου για την επιβίωση τους και να έμειναν εκεί για περίπου τρία χρόνια. Η διαταγή του Ηρώδη για σφαγή των νηπίων στο Ισραήλ, έτρεψε σε φυγή την Άγια Οικογένεια όπως αναφέρεται στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (Ματθ. 2:13–15). Σαφώς και δεν υπάρχουν άλλες επαρκείς πηγές για να επιβεβαιώσουν το γεγονός, όμως η ισχυρή παρουσία μεγάλης εβραϊκής κοινότητας στην Αίγυπτο (ιδίως στην Αλεξάνδρεια) καθιστά το σενάριο ιστορικά πιθανό ως μεταναστευτική επιλογή. Η Κοπτική Εκκλησία της Αιγύπτου διαμόρφωσε από τους πρώτους αιώνες μια πιθανή διαδρομή της οικογένειας του Ιησού και την μετέτρεψε σε σημεία ενδιαφέροντος για τους Χριστιανούς (Κόπτες) της χώρας και όχι μόνο. Αυτή είναι και η πρώτη περίπτωση μετακίνησης του Ιησού εκτός Ιουδαίας – Γαλιλαίας, που βασίζεται στις (μοναδικές) πηγές που έχουμε σήμερα για την ζωή του.
Το σπίτι της Παναγίας στην Έφεσο και ο Απόστολος Ιωάννης
Η περίπτωση αυτή δεν αφορά απαραίτητα τη μετακίνηση του Ιησού στη γειτονική Τουρκία και συγκεκριμένα στην Έφεσο, αλλά σίγουρα υπάρχει ταύτιση. Η αρχαία Έφεσος υπήρξε ένα ισχυρό κέντρο του χριστιανισμού, κυρίως επειδή εκεί δραστηριοποιήθηκε ο Απόστολος Ιωάννης, σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση. Όλα ξεκινούν από το Ευαγγέλιο του Ματθαίου, όταν ο εσταυρωμένος Ιησούς αναθέτει τη μητέρα του στον «μαθητήν ον ηγάπα», μια φράση όπου ο «μαθητής» ταυτίζεται με τον Ιωάννη. Τον 2ο αιώνα μ.Χ. και τον 4ο, ο Ειρηναίος Λυώνος και ο Ευσέβιος της Καισαρείας αντίστοιχα, μας αφηγούνται μια ιστορία που τα Ευαγγέλια δεν επιβεβαιώνουν και η Εκκλησία δεν απορρίπτει. Αφού λοιπόν ο Ιησούς σταυρώθηκε, ο Ιωάννης κατέφυγε στην Έφεσο με συντροφιά την Μαρία, ενώ πιστεύεται πως έζησαν εκεί μέχρι την Κοίμηση της Θεοτόκου (σύμφωνα με τις Ορθόδοξες πεποιθήσεις). Το λεγόμενο «σπίτι της Παναγίας» στο όρος Μπουλμπούλ, είναι μια πέτρινη μικρή οικία που θεωρείται πως πέρασε τα χρόνια της η μητέρα του Ιησού, ενώ Εκείνος μετά την Ανάστασή Του την επισκέπτονταν συχνά στο μέρος αυτό και αυτός είναι και ο λόγος που το εντάσσουμε στις αναφορές μας. Αξίζει να σημειωθεί πως η παλαιότερη αναφορά στην πιθανότητα η Αγία Μαρία να κατοικούσε στην Έφεσο, μπορεί να εντοπιστεί στη συνοδική επιστολή της Συνόδου της Εφέσου το 431. Αυτή η επιστολή αναφέρει την πόλη των Εφεσίων ως τον τόπο όπου έζησαν και θάφτηκαν ο Ιωάννης ο Θεολόγος και η Παρθένος Μητέρα του Θεού, ενώ σήμερα διεκδικεί και μια θέση για τον τόπο ταφής της. Το σπίτι της Παναγίας έχουν επισκεφτεί ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄, ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄και ο ο Πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ΄.
Οι μεσαιωνικοί θρύλοι της Βρετανίας
Σε σύγκριση με την αρχαία Έφεσο, στην Βρετανία του 12ου αιώνα θα βρούμε μια πιο άμεσα ταυτισμένη με τον Χριστό ιστορία, απόδειξη πως όταν τα έθνη οικειοποιούνται τον Ιησού η φαντασία μπορεί καμιά φορά να μετατραπεί σε ισχυρή πίστη. Στην Βόρεια Αγγλία και πιο συγκεκριμένα στο Γκλάστονμπερι και στον διάσημο λόφο του, υπάρχει ένας πύργος που αποτελεί πηγή έμπνευσης για το Αρθουριανό Έπος, αλλά και για την Χριστιανική κοινότητα. Σύμφωνα με τους τοπικούς θρύλους, ο Ιησούς συνόδεψε τον θείο του Ιωσήφ της Αριμαθαίας στο ταξίδι που έκανε ως έμπορος κασσίτερου στην Αγγλία. Τον θρύλο αυτό ήρθε να ενισχύσει το ποίημα του Γουίλιαμ Μπλέικ «And did those feet in ancient time» (19ος αιώνας) με την ιδέα ενός Χριστού που περπάτησε «στα πράσινα βουνά της Αγγλίας». Το Γκλάστονμπερι μετατράπηκε σε ένα από τα πιο ισχυρά μοναστηριακά κέντρα της Βρετανίας, με τον Ιωσήφ της Αριμαθαίας και τον Ιησού να πρωταγωνιστούν στην Μεσαιωνική χριστιανική παράδοση και τους θρύλους. Κάπως έτσι λοιπόν, ο Ιωσήφ μετέφερε το Άγιο Δισκοπότηρο (Holy Grail) στην Βρετανία και ίδρυσε τη χριστιανική κοινότητα, εντάσσοντας τη χώρα στις «ισχυρές» της σκηνής της ευαγγελικής ιστορίας και δημιουργώντας μια γέφυρα μεταξύ Ισραήλ – Αγγλίας, λειτουργική ως τις μέρες μας. Όταν ο Ιωσήφ κατέφθασε ξανά στο Γκλάστονμπερι -μετά την σταύρωση του Ιησού-, ο θρύλος λέει πως πήγε στο Αβαείο του Αγίου Μιχαήλ στην κορυφή του λόφου και φύτεψε το ραβδί του στη γη. Αυτό αμέσως φύτρωσε και μετατράπηκε σε ένα θάμνο με λευκά άνθη, που ανθίζει κάθε χρόνο ανήμερα των Χριστουγέννων ως εκ θαύματος. Ο σημερινός θάμνος χρονολογείται από τον 17ο αιώνα, αλλά ο μύθος του Ιωσήφ της Αριμαθαίας είναι καθαρά μεσαιωνική παράδοση, εμφανιζόμενη τον 12ο αιώνα. Διαβάζοντας τις Χριστιανικές Μεσαιωνικές αναφορές για τον Ιησού στην Βρετανία, θα βρει κανείς και την αναφορά, πως το ταξίδι με τον θείο του Ιωσήφ, δεν σταμάτησε στο Γκλάστονμπερι. Στην Κορνουάλη ο Ιωσήφ επίσης ίδρυσε Χριστιανικές κοινότητες, ενώ γίνονται αναφορές και σε θαύματα. Ορισμένες εκδοχές λένε ότι τα τοπικά «ιερά δέντρα» ή ιεροί λόφοι χρησιμοποιήθηκαν από τον Ιωσήφ για να διδάξει το χριστιανισμό – ένας τρόπος σύνδεσης με υπάρχουσα τοπική θρησκευτική πρακτική. Και όταν λέμε «τοπική θρησκευτική πρακτική», φυσικά αναφερόμαστε στους Δρυίδες – ιερείς/μάγοι των Κελτών, όπου ο νεαρός Ιησούς πέρασε χρόνο μαζί τους, μαθαίνοντας τις διδασκαλίες τους και την σύνδεση ανθρώπου και φύσης. Αν κοιτάξουμε προσεκτικά τις αναφορές της Μεσαιωνικής Βρετανίας περί χριστιανισμού, είναι φανερή η προσπάθεια της βιβλικής παρουσίας μέσω των θρύλων που επιβιώνουν δυναμικά μέχρι και στις μέρες μας.
Όταν τα έθνη οικειοποιούνται τον Ιησού: τα χαμένα χρόνια του Ιησού στην Ανατολή
Αρκετά τολμηρό, όμως πολλά και αρκετά παλιά Ινδουιστικά κείμενα αναφέρουν στοιχεία που κάποιοι βρήκαν αρκετά πειστικά ώστε να τεκμηριώσουν την ιδέα πως ο Ιησούς βρέθηκε όντως στην Ινδία όντας νέος ή μετά την Ανάσταση του. Αρχής γενομένης το 1887, ο Ρώσος εξερευνητής Νίκολας Νοτόβιτς κατά την επίσκεψη του σε ένα μοναστήρι στα Ιμαλάια, βρήκε ένα χειρόγραφο που περιέγραφε ταξίδια του νεαρού Ιησού στην Ινδία, όπου σπούδαζε και δίδασκε. Αν και το μοναστήρι αρνήθηκε την ύπαρξη αυτού του χειρόγραφου, ο Νοτόβιτς αποτύπωσε την θεωρία του στο βιβλίο «La vie inconnue de Jésus Christ», όπου αναφέρει επίσης πως ένας μοναχός του μίλησε για έναν άγιο που δεν είχε ινδική καταγωγή και ονομαζότανε Ισσά και είχε τρομακτικά πολλές ομοιότητες με τον Ιησού. Ο Ισσά (το κορανικό όνομα για τον Χριστό) είναι μέρος της θρησκευτικής παράδοσης στην περιοχή του Κασμίρ (και όχι μόνο), ενώ θεωρείται πως ήταν ένας ιερός δάσκαλος ή άγιος που ήρθε από τα δυτικά, δίδαξε στον λαό της περιοχής και πέθανε εκεί. Συχνά αναφερόμενος και ως «Γιούζ Ασάφ», ταυτίζεται με τον Ιησού ως ο «ηγέτης των Θεραπευμένων» που δίδαξε σε Ινδία, Περσία, Αφγανιστάν και Πακιστάν και είναι αναπόσπαστο κομμάτι των τοπικών μουσουλμανικών και σουφικών παραδόσεων. Οι αναφορές του Γιούζ Ασάφ στις χώρες αυτές της Ασίας είναι πολλές και αρκετά μέρη έχουν συμβολικά πάρει την ονομασία τους από τον άγιο. Το 1413 ο ιστορικός Μουλάς Ναντίνι, αφηγείται την ιστορία του Ιησού (Ισσά) ο οποίος ήταν σύγχρονος του βασιλιά Γκοπαντάτα. Στις αφηγήσεις αυτές, προκύπτει πως ο Ιησούς μαζί με την μητέρα του Μαρία, πέρασαν χρόνο στην Βόρεια Ινδία, ενώ στην περιοχή θα βρει κανείς και έναν παλιό εβραϊκό τάφο που ονομάζεται «Μάι Μαρί ντα Άσταν» ή «ο τελευταίος τόπος ανάπαυσης της Μαρίας». Στην εξίσωση έρχεται να προστεθεί ένας ακόμα συγγραφέας – θεολόγος, ο Γερμανός Χόλγκερ Κέρστεν που προσπαθεί εναλλακτικά να τοποθετήσει τον Ιησού στην Ινδία και κυρίως στο Κασμίρ. Ο Κέρστεν συνδέει μνημεία, τοπωνύμια και ναούς με τον Ισσά – Ιησού, βασιζόμενος στις λαϊκές παραδόσεις, αναφορές και μύθους, πλάθοντας την εικόνα ακόμα και πως ο Χριστός δεν πέθανε πάνω στον σταυρό, αλλά φυγαδεύτηκε στο Κασμίρ. Το μέρος που ξεχωρίζει περισσότερο όμως, είναι το Ρόζα Μπαλ ο φημολογούμενος τάφος του Ισσά στο Σρινάγκαρ της Ινδίας, με την επιγραφή στην είσοδο «ο Γιουζ Ασάφ είναι θαμμένος μαζί με έναν άλλο μουσουλμάνο άγιο»…
Η Ιαπωνία ως σταθμός του Ιησού στην Ασία
Τα «χαμένα χρόνια» του Ιησού, είναι σίγουρα το ισχυρότερο κομμάτι που δίνει έναυσμα όταν τα έθνη οικειοποιούνται τον Ιησού. Κοιτάζοντας κανείς την Ιαπωνική λαογραφία του 20ου αιώνα, θα μείνει έκπληκτος με τους θρύλους του Χριστού στην χώρα του ανατέλλοντος ήλιου! Σε μια χώρα σχεδόν 128 εκατομμυρίων πληθυσμού, μόλις το 1% αυτοπροσδιορίζονται ως Χριστιανοί και έχουν ίσως ένα κοινό ισχυρό κίνητρο… Στη Βόρεια Ιαπωνία και συγκεκριμένα στο χωριό Σίνγκο (Shingo), υπάρχει ένας σύγχρονος θρύλος που ισχυρίζεται ότι ο Ιησούς δεν πέθανε στη Σταύρωση αλλά επέζησε και ταξίδεψε μέχρι εκεί, όπου έζησε και πέθανε σε ηλικία 106 ετών! Πιο αναλυτικά, πριν 2.000 χρόνια, ένας βοσκός ονόματι Νταϊτενκού Τάρο Τζουράι ταξίδεψε στην Ιαπωνία σε ηλικία 21 ετών για να σπουδάσει θεολογία, κοντά στο όρος Φούτζι. Όταν έγινε 33 ετών, επέστρεψε στην Ιουδαία (μέσω Μαρόκου) για να διαδώσει την Ανατολίτικη φιλοσοφία πίσω στον τόπο του, όμως οι Ρωμαίοι είχαν άλλη γνώμη. Αφού τον συνέλαβαν ως αιρετικό, τον καταδίκασαν σε θάνατο (σταύρωση), με τον Ιησού -γιατί σε αυτόν αναφερόμαστε τόση ώρα- να εξαπατά τους δήμιους του, ανταλλάσσοντας θέσεις με τον Ισουκίρι. Αφού λοιπόν διέφυγε, ο Ιησούς διέσχισε τη Σιβηρία με τα πόδια για 4 χρόνια, δίνοντας την εκδοχή της Δευτέρας Παρουσίας στους Χριστιανούς πιστούς της Ιαπωνίας. Κάπως έτσι έφτασε στο Σίνγκο ως εξόριστος, με μια νέα ταυτότητα (Νταϊτενκού Τάρο Τζουράι), φτιάχνοντας οικογένεια, ενώ βοηθούσε πάντα τους άπορους. Όταν πέθανε σε ηλικία 106 ετών, το σώμα του τοποθετήθηκε ως λαϊκό προσκύνημα για 4 χρόνια στην κορυφή ενός λόφου, εκεί όπου σήμερα υπάρχει ο τάφος με την επιγραφή «Ιησούς/Νταϊτενκού». Αυτή είναι η ιστορία που υποστηρίζεται επίσημα στο λαογραφικό μουσείο στο Σίνγκο, όμως βρίσκει υποστηριχτές και σε άλλα μέρη της Ιαπωνίας. Στο λαογραφικό μουσείο θα βρει κανείς αναφορές πως στο χωριό οι ενδυμασίες και η διάλεκτος, ήταν αρκετά κοντά στην βιβλική Παλαιστίνη, ενώ θα δει κανείς και κεντήματα με το Άστρο το Δαυίδ πάνω τους. Το 2004 ο πρέσβης του Ισραήλ επισκέφτηκε τον αποκαλούμενο τάφο του Ιησού στο Σίνγκο και τοποθέτησε μια πλάκα στα εβραϊκά, προς τιμήν των δεσμών μεταξύ του χωριού και της πόλης της Ιερουσαλήμ. Ο εκπρόσωπος της πρεσβείας τότε, αναφέρθηκε στο γεγονός πως εβραϊκές κοινότητες θα ήταν πιθανό να είχαν μεταναστεύσει πριν από χιλιάδες χρόνια και στην Ιαπωνία. Αυτό φυσικά δεν αποτελεί τεκμήριο πως ο ίδιος ο Ιησούς πέρασε από εκεί… Η πιο πιθανή εκδοχή για την σχέση του Σίνγκο με τον χριστιανισμό, είναι να βρίσκονται στον τάφο ιεραπόστολοι του 16ου αιώνα, που μπόρεσαν να διατηρήσουν την πίστη σε αυτό το απομονωμένο χωριό, την ώρα που στα μεγάλα αστικά κέντρα οι αλλόθρησκοι οδηγούνταν στον θάνατο. Ψάχνοντας κανείς περισσότερο, θα βρει αμέτρητες ιστορίες για τον Ιησού που περιπλανήθηκε (σύμφωνα με τους λαϊκούς θρύλους) στην Ιαπωνία, γεγονός που ενισχύει την χριστιανική ταυτότητα. Κάπως έτσι, οι τοπικές κοινωνίες μπορούν να ενσωματώσουν έναν παγκόσμιο θρησκευτικό ήρωα στη δική τους γεωγραφία και μνήμη.
Όταν τα έθνη οικειοποιούνται τον Ιησού: Οι Μορμόνοι και το ταξίδι του Ιησού στην Αμερική
Το 1830 ο Αμερικάνος Τζόσεφ Σμιθ έπειτα από θεία αποκάλυψη, θα εκδώσει ένα βιβλίο με τίτλο «Book of Mormon» (Βιβλίο των Μορμόνων) που θα εμπνεύσει χιλιάδες ανθρώπους στις Ηνωμένες Πολιτείες και θα θεωρηθεί ισάξιο της Βίβλου. Οι διδασκαλίες στο βιβλίο του Σμιθ, θα σταθούν αφορμή για την ίδρυση μιας -αρκετά ιδιόρρυθμης- εκκλησίας, της Church of Jesus Christ of Latter-day Saints, γνωστή και ως Μορμονική Εκκλησία. Σύμφωνα με τον εμπνευστή των Μορμόνων, ο Ιησούς μετά την Σταύρωση και την Ανάσταση του, εμφανίστηκε στην Αμερική σε μία γενιά Ισραηλιτών μεταναστών, τους Νεφίτες. Στις αρκετές εμφανίσεις του Χριστού που επικαλούνται οι Μορμόνοι, τους δίδαξε το Ευαγγέλιο, ίδρυσε την εκκλησία τους και ευλόγησε τον λαό τους, ενώ έμεινε και μαζί τους για μεγάλο διάστημα, μέχρι να αναληφθεί ξανά στους ουρανούς. Για τους Μορμόνους, η Αμερική δεν είναι απλώς η γη που ζουν – αλλά η δεύτερη ιερή γη που εμφανίζεται ο Σωτήρας πέρα από την Εγγύς Ανατολή. Οι 17 εκατομμύρια Μορμόνοι σε Νότια, Κεντρική και Βόρεια Αμερική, Αφρική και Φιλιππίνες, ζουν μια αυστηρή ρουτίνα πιστεύοντας πως οι άνθρωποι μπορούν να γίνουν θεϊκά όντα, ενώ ασπάζονται και την πολυγαμία (που πολλές φορές έχουν γίνει αναφορές και για αιμομιξία). Σήμερα η πολυγαμία τηρείται από μεμονωμένους Μορμόνους παλαιάς κοπής και δεν είναι αποδεκτή από την εκκλησία των Μορμόνων. Οι Μορμόνοι έχουν πολύ ισχυρούς οικογενειακούς δεσμούς, με απαγορεύσεις σε ουσίες όπως ο καπνός, ο καφές και το αλκοόλ, ενώ νεαροί άνδρες και γυναίκες υπηρετούν 18–24 μήνες ως ιεραπόστολοι. Σε αντίθεση με την Ινδία, την Ιαπωνία και την Βρετανία, οι Μορμόνοι αποτελούν το πιο θεσμοθετημένο και επιτυχημένο παράδειγμα γεωγραφικής «μεταφοράς» του Χριστού σε νέα ήπειρο. Το ισχυρό θεολογικό σύστημα, το ιερό κείμενο και η εξάπλωση των πεποιθήσεων της εκκλησίας LDS, φαίνεται να αποτελούν μια επιτυχία στην εξίσωση: όταν τα έθνη οικειοποιούνται τον Ιησού.
Η εικόνα που προκύπτει: η μορφή του Χριστού «μετακινείται» μέσα στον χρόνο και τον χώρο, είτε με βάση κανονικές πηγές είτε με βάση θρύλους και λαογραφία και δεν παραμένει σταθερή μέσα σε έναν γεωγραφικό πυρήνα. Η οικειοποίηση εδώ δεν σημαίνει απαραίτητα παραποίηση, αλλά κάτι βαθύτερο: την ανάγκη μιας κοινότητας να εντάξει το ιερό μέσα στη δική της ιστορική αφήγηση, να το κάνει μέρος της μνήμης της, του τοπίου της, της συλλογικής της ταυτότητας. Σε κάθε μια από τις παραπάνω περιπτώσεις, ο Ιησούς παύει να είναι ένα πρόσωπο της Ιουδαίας του 1ου αιώνα, αλλά μετατρέπεται σε ένα παγκόσμιο σύμβολο για διαφορετικούς λαούς. Είτε πρόκειται για αποστολική παράδοση, είτε για μεσαιωνικό θρύλο, είτε για νεότερη θεολογική σύνθεση, το κοινό μοτίβο παραμένει ίδιο: ο Χριστός δεν περιορίζεται. Ίσως τελικά το ερώτημα να μην είναι αν όντως ο Ιησούς ταξίδεψε σε όλους αυτούς τους τόπους, αλλά το «γιατί» που κρύβεται πίσω από την ανάγκη τους να τον φιλοξενήσουν…
Πηγές Άρθρου:
Goodman, D. (2025). Countries That Jesus May Have Visited. Ανακτήθηκε από www.artzabox.com (τελευταία πρόσβαση 17/2/2026)
Shahzad, A. & Malik, Ζ.Μ. (2021). Jesus (as) Journeys East: Tracing the Travel. Ανακτήθηκε από www.reviewofreligions.org (τελευταία πρόσβαση 17/2/2026)
Lidz, F. (2013). The Little-Known Legend of Jesus in Japan. Ανακτήθηκε από www.smithsonianmag.com (τελευταία πρόσβαση 17/2/2026)
Way People Say (2024). Jesus Lived In India. Ανακτήθηκε από aiontribes.medium.com (τελευταία πρόσβαση 17/2/2026)
House of the Virgin Mary: Exploring the Sacred Sanctuary in Christian Ephesus. (2026). Ανακτήθηκε από ephesiantourism.com (τελευταία πρόσβαση 17/2/2026)
