To 1940, ο Adolfo Bioy Casares δημοσιεύει ένα μικρό μυθιστόρημα με τίτλο «Η Εφεύρεση του Μορέλ», το οποίο παντρεύει γοτθικά με σουρεαλιστικά στοιχεία τεχνολογικού περιεχομένου. Το αποτέλεσμα; Η επιστημονική φαντασία γίνεται η νέα τάση στη λατινοαμερικάνικη λογοτεχνία και ο Bioy Casares αναδεικνύεται, δικαίως, ως ένας από τους πιο επιδραστικούς Αργεντινούς συγγραφείς. Τα επαινετικά λόγια του φίλου και συνεργάτη του, Jorge Luis Borges, μπορεί να ακούγονται μεροληπτικά εξαιτίας της στενής σχέσης των δύο, ωστόσο είναι εύστοχα και επαληθεύσιμα. Η καινοτομία, η ξεχωριστή περιγραφική ικανότητα του συγγραφέα και η ευφυής αξιοποίηση του λεπτού ειρωνικού χιούμορ αποτελούν χαρακτηριστικά ανιχνεύσιμα σε όλα τα έργα του, τα οποία διευκόλυναν τη διάδοση του λεγόμενου «new narrative» κινήματος στην Αργεντινή.
Η ευρηματικότητα του Adolfo Bioy Casares δεν περιορίζεται στο αφηγηματικό στυλ. Η θεματολογία δίνει έδαφος για γέννηση πολυάριθμων οντολογικών/ ηθικών ερωτημάτων, καθιστώντας το βιβλίο έντονα φιλοσοφικό και διαχρονικό. Μέχρι το τέλος του άρθρου, δεν σας θα φανεί καθόλου παράξενη η τριβή του δημιουργού της υπαρξιακής νουβέλας με δημιουργήματα όπως αυτά του James Joyce και του Kafka.
Η πλοκή του βιβλίου (spoiler – free!)
Ένας απελπισμένος φυγάς καταφεύγει σε ένα μυστηριώδες νησί, έχοντας πλήρη επίγνωση των κινδύνων που ελλοχεύουν από αυτή του την απόφαση. Υπόσχεται στον εαυτό του να καθοδηγείται από την φράση «Ostinato Rigore» (στα ελληνικά: με επίμονη αυστηρότητα) του Leonardo Da Vinci και επιδιώκει την συγγραφή ενός κειμένου- μαρτυρίας βασισμένο στην εμπειρία του. Καθώς εξερευνάει το απομονωμένο νησί, παρατηρεί τη πυκνή βλάστηση και τα διάφορα εγκαταλελειμμένα κτίρια. Υπό αόριστες συνθήκες, το ασφυκτικό κλίμα διακόπτεται από την ξαφνική εμφάνιση μιας ομάδας ατόμων, η συμπεριφορά των οποίων παραξενεύει τον αφηγητή. Ένα μέλος του γκρουπ, η Faustine, του δημιουργεί βαθιά συναισθήματα που θα επηρεάσουν την υπόλοιπη παραμονή του στο νησί. Η ανακάλυψη μιας μυστικής τεχνολογίας αναδομεί τις μέχρι τότε πειστικές θεωρίες του φυγά για τα κίνητρα και την συνολική ύπαρξη των προσώπων γύρω του.
Κάποιες σκέψεις
-
Άνθρωπος vs μη γνώριμο περιβάλλον
Από τη στιγμή που ο χαρακτήρας φτάνει στο νησί, έρχεται αντιμέτωπος με ένα εντελώς ξένο και πρωτοφανές περιβάλλον, κι έτσι καταπιάνεται με την εξερεύνησή του. Επειδή είναι φυγάς, λογικό επόμενο να είναι καχύποπτος με οποιοδήποτε εξωτερικό ερέθισμα, πόσο μάλλον, με τα νέα πρόσωπα που παρουσιάστηκαν μυστηριωδώς στο νησί. Οι συμπεριφορές του και η συνεχής καταγραφή νέων καταστάσεων παραπέμπουν στον αντικειμενικό συλλογισμό ενός αληθινού επιστήμονα και προωθούν την άντληση πληροφοριών και την προσαρμογή στο περιβάλλον. Ο ήρωας κάνει προμελετημένες κινήσεις, υποθέτει, παρατηρεί, πειραματίζεται, και σχηματίζει τις δικές του θεωρίες. Επιπλέον, δεν επαναπαύεται με το πρώτο στοιχείο που λαμβάνει. Έτσι, μαθαίνει αργά και σταθερά για τον κόσμο γύρω του και προσανατολίζεται στον χώρο. Πολύ ενδιαφέρον παράδειγμα αποτελεί η μελέτη της ακουστικής ψευδαίσθησης (τη μη φυσική επαναληπτικότητα των ήχων) που βίωσε, καθώς περπατούσε στη κλειστή αίθουσα του μουσείου.
Ο ήρωας δεν είναι ένας τέλειος επιστήμονας. Είναι ένας άνθρωπος με αδυναμίες, οι οποίες μαρτυρώνται μέσω του τρόπου που μιλάει για τον εαυτό του αλλά και για τους απέναντί του. Το ερωτικό ενδιαφέρον για την Faustine και η ανταγωνιστική στάση απέναντι στον Morel, φέρνουν στην επιφάνεια μια αρνητική αυτοεικόνα και παρορμητικότητα. Ακόμη και το μίσος που αρχίζει να εκδηλώνει ο άντρας για την Faustine, λόγω του αισθήματος απόρριψης, πηγάζει από ανασφάλειες που σίγουρα προϋπήρχαν στην ιδιοσυγκρασία του. Καθώς προχωράμε, αντιλαμβανόμαστε πως, ενώ η ιστορία αρχίζει δυναμικά με λογικό συλλογισμό, τελειώνει με την εγκατάλειψή του και την αντικατάστασή του με έναν πιο επιπόλαιο τρόπο σκέψης, που κατευθύνεται από έναν συναισθηματικά φορτισμένο εγκέφαλο.
-
Ο μικρός παράδεισος του Μορέλ
Ο μονόλογος του Μορέλ αποκαλύπτει (σχεδόν) τα πάντα για την εκπληκτική εφεύρεσή του. Η οπτικοακουστική μηχανή έχει αποθηκεύσει στιγμές των πιστών αντίγραφων των πλέον νεκρών φίλων του Μορέλ, που προβάλλονται με τόση χάρη στο νησί, φέρνοντας στον κόσμο μια ιδανική, γαλήνια «πραγματικότητα» (το παράδοξο της υπόθεσης είναι, πως τα νεκρά ψάρια που έβλεπε ο επισκέπτης του νησιού στην πισίνα ήταν πιο ζωντανά από τα «ζωντανά» αντίγραφα/ φαντάσματα). Οι ενέργειές του εφευρέτη αποκαλύπτουν ένα ευαίσθητο άτομο που αγαπάει τον κύκλο του και επιδιώκει την απεριόριστη επαφή μαζί του και, ταυτόχρονα, έναν εγωιστή που παρεμβαίνει στη φυσική εξέλιξη των πραγμάτων για δικό του όφελος. Η ικανότητα διαμόρφωσης ενός προσωπικού παραδείσου μοιάζει θεϊκή. Βέβαια, δεν είναι καθόλου απαλλαγμένη από δεοντολογικές παραβιάσεις. Ο Μορέλ έκανε ό,τι έκανε χωρίς την συναίνεση των συμμετεχόντων- φίλων του. Οι ερωτήσεις του αφηγητή είναι ακατάπαυστες και όλες αρχίζουν με ένα «γιατί». Ό,τι και να σκέφτεται για το Μορέλ είναι δεσμευμένο από κρυφό θαυμασμό αλλά και κρυφό φόβο.
O Adolfo Bioy Casares ήταν πολύ μπροστά. Τα ερωτήματα του αφηγητή μπορούν να παραλληλιστούν με τα ερωτήματα του ανθρώπου για το νόημα της ζωής. Την ίδια στιγμή συγκλίνουν απόλυτα με προβληματισμούς γύρω από την ραγδαία τεχνολογική εξέλιξη και τις συνέπειές της (βλέπε AI). Τι είναι τελικά αληθινό και τι αξίζει να είναι αληθινό; Αξίζει να φτάσουμε την αθανασία; Και ποιος είναι αυτός που θα πάρει αυτή την απόφαση; Εάν έχουμε δυνατότητες τα αποτελέσματα των οποίων δεν μπορούμε να διαχειριστούμε, συνεχίζουμε με στόχο να ανακαλύψουμε τα όρια της ευρηματικότητας του ανθρώπινου είδους; Ή προχωράμε υπό την καθιέρωση κανόνων, που όμως περιορίζουν την εκδίπλωση των δυνατοτήτων; Ανεξαρτήτως πορείας, η συνολική ερμηνεία του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος καθίσταται πιο εύθραυστη από ποτέ και είναι αδύνατον να απαλλαχθεί από αναδομήσεις.
-
Είναι τελικά «η εφεύρεση του Μορέλ» μια ιστορία αγάπης;
Πληθώρα παρουσιάσεων συμμερίζονται την οπτική πως το κεντρικό θέμα της νουβέλας είναι η αγάπη. Πράγματι, ο ίδιος ο πρωταγωνιστής μεταφράζει την έλξη του για την Faustine ως μια απλούστατη μορφή αγάπης, που περιμένει υπομονετικά να εκδηλωθεί με οποιαδήποτε αφορμή. Το μυαλό του βομβαρδίζεται από αδιάκοπες σκέψεις γύρω από την ύπαρξη της κοπέλας, την εμφάνισή της, τις συνήθειές της και τις αλληλεπιδράσεις της με τους υπόλοιπους επισκέπτες του νησιού (με εξαίρεση τον ίδιο). Η απουσία επικοινωνίας μπορεί να τον προβληματίζει, όμως δεν τον εμποδίζει από το να πιστέψει πως η Faustine είναι η γυναίκα των ονείρων του. Ουδέποτε δεν αμφισβήτησε τον εαυτό του για τον τρόπο που νοηματοδοτούσε την συμπεριφορά του και τα συναισθήματά του για εκείνη. Όλα αυτά παραπέμπουν περισσότερο σε έναν μονόπλευρο θαυμασμό, μια έντονη λαχτάρα και δύσκολα καλύπτουν τον ορισμό της αληθινής αγάπης. Η ονειροπόληση και η διαμόρφωση μιας ωραιοποιημένης εικόνας, βασισμένη σε προσωπικές υποθέσεις, καθιστούν εύλογο το ερώτημα εάν τα συναισθήματα του φυγά είναι απόρροια της ίδιας της κοπέλας ή απόρροια του εγκέφαλου και των γνωστικών διεργασιών του, που γεμίζουν τα διάφορα «κενά».
Επειδή όμως η προσωπική νοηματοδότηση των συναισθημάτων και των συμπεριφορών μας είναι τελικά αυτή που κινεί τις αποφάσεις μας, η αγάπη του κεντρικού χαρακτήρα- φαινομενική ή μη- τον οδηγεί στον θυσία της ίδιας της ζωής του για ένα προσωρινό αίσθημα σύνδεσης με την γυναίκα, μια πιθανότητα υλοποίησης της ιδέας των δύο ως ζευγάρι, μέσω της τροποποίησης των οπτικοακουστικών εικόνων που αποθηκεύονται στην μηχανή. Η βαρύτητα των πεποιθήσεών του γίνεται πιο ξεκάθαρη όταν, προς το τέλος της ιστορίας, ο χαρακτήρας εύχεται την μελλοντική συγχώνευση της συνείδησης τους, σε περίπτωση μιας νέας τεχνολογικής εφεύρεσης. Η επίγνωση του, ότι η σύνδεση δεν πρόκειται να γίνει βίωμα κανενός από τους δύο, δεν κερδίζει έδαφος, σε αντίθεση με τη φαντασίωση, πως κάπου εκεί έξω θα μοιάζουν με ένα δεμένο ζευγάρι. Είναι αρκετά αμήχανη η συνειδητοποίηση του πόσοι άνθρωποι μπορούν να ταυτιστούν με τον ρομαντικό τρόπος σκέψης αυτού του άντρα και του πόσο τρομερή είναι η επίδρασή του στην λήψη των αποφάσεών μας κατά τη διάρκεια της ζωής μας.
Το βιβλίο είναι διαθέσιμο στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Πατάκη.
ΠΗΓΕΣ
Slomski G. (2022). Adolfo Bioy Casares. EBSCO. https://www.ebsco.com/research-starters/history/adolfo-bioy-casares
n.n. (n.d.). Adolfo Bioy Casares. Agencia Literaria Carmen Balcells. https://www.agenciabalcells.com/en/authors/author/adolfo-bioy-casares/
