Κανένας Νίτσε και κανένας Καμύ, καμιά μεμονωμένη περίπτωση συνδυασμού ποίησης και στοχασμού, δεν αρκεί για να “συγκαλυφθεί” μια απ’ τις πιο άβολες κι αιρετικές αλήθειες της ιστορίας των ιδεών: η διαμάχη φιλοσοφίας και τέχνης. Το πεδίο της αισθητικής, αν και πάντα υποτιμημένο από τους περισσότερους φιλοσόφους, είναι ο τόπος όπου η σύγκρουση αποκτά χαρακτήρα συστηματικό και όπου οι προσπάθειες συμφιλίωσης (συνήθως: παράδοση με όρους) επιχειρούνται ορθολογικά. Ο Πλάτων έθεσε το πρόβλημα (ή, μάλλον, το δημιούργησε) κυρίως στη Πολιτεία. Εδώ, όμως, θα δούμε πώς ο Ίων* του το εκφράζει με τρόπο περισσότερο αμφίσημο και ευάλωτο.
Σ’ αυτόν τον σύντομο διάλογο, ο φιλόσοφος επικεντρώνεται στην ποίηση (και δει την επική), αλλά η θέση του αφορά κάτι ευρύτερο. Η σωκρατική ειρωνεία στρέφεται εδώ ενάντια στις αξιώσεις της ποίησης για γνώση πάνω στο οτιδήποτε. Μέμφεται τον ραψωδό Ίωνα ότι η τέχνη του πηγάζει όχι από προσωπικές ή αντικειμενικές δεξιότητες, αλλά από μια “θεϊκή κατοχή”, μια “ιερή μανία”, όπως εκείνη των μάντεων και των προφητών. Πράγμα που προφανώς, για τον Σωκράτη, επισύρει την απαξίωσή της. Το επιχείρημα συμπληρώνει εκείνο της Πολιτείας (αν και αντιφάσκει μ’ εκείνο του Συμποσίου) για την τέχνη ως “μίμηση μιμήσεως” και της αφαιρούν από κοινού κάθε γνωστικό κύρος απέναντι στην επιστήμη και τη φιλοσοφία. Ως ένα βαθμό είναι η δικαιολογημένη ίσως προσπάθεια των τελευταίων να αποκτήσουν ξεκάθαρη αυτόνομη υπόσταση, εγχείρημα που κι οι δύο διαιώνισαν και ριζικοποίησαν συστηματικά μέχρι σήμερα.
Αλλά μήπως, τελικά, ο Πλάτων δεν κάνει άλλο παρά να δικαιώνει την τέχνη; Οι μομφές του μήπως δεν είναι όσα η ίδια αποδίδει θετικά στον εαυτό της; Συνήθως μόνο ένας κακός ποιητής θα έβλεπε την απουσία τεχνικής ή γνώσης υπέρ της “μανίας” σαν μειονέκτημα και θα στοιχειώνονταν από συμπλέγματα κατωτερότητας απέναντι στην “επιστήμη”, ώστε να ωθεί πάντα τη δραστηριότητά του προς αυτή και βάσει αυτής να την ετεροπροσδιορίζει αμυνόμενος και αυτοπεριοριζόμενος. Άλλωστε, ποιος όρισε και ποιος αποδέχτηκε ως σκοπό της τέχνης κάποια “αντικειμενική Αλήθεια”; Σε μια Αθήνα που η ποίηση κάθε είδους, κι ειδικά η τραγωδία, θρεφόταν ακόμη απ’ το πνεύμα της μουσικής και όχι της φιλοσοφίας (το τελευταίο ήταν, για τον Νίτσε, αυτό που τελικά τη σκότωσε), όπως σ’ όλες τις εποχές που οι δημιουργοί σπάνε κάθε κανόνα και πλάθουν -κι όχι πιθηκίζουν- κόσμους και “αλήθειες”, και που όλα αυτά οι άνθρωποι τα αγκαλιάζουν, εικοτολογίες όπως εκείνες του πλατωνικού Σωκράτη ακούγονται μάλλον απλά “νεφελώδεις” (κατά τον Αριστοφάνη). Εννοείται πως το πρόβλημα παραμένει και πως δεν επιδέχεται καμία “ορθολογική” λύση.
Ο Ίων, σαν πραγματικός “διάλογος” μ’ όλη τη σημασία της λέξης, εκφράζει εξίσου την αποδομητική θέση του συγγραφέα του και την επιβεβαιωτική των αντιπάλων. Και παρά τη συντομία και την απλότητά του, είναι λάθος το ότι πάντα χαρακτηρίζεται “εύκολος”. Σαφώς είναι τέτοιος για όλους όσοι -ακαδημαϊκοί και μη- έχουν ανάγει την ακροβατική κενολογία και τον πνευματικό μηρυκασμό σε επιστήμη. Αλλά για όσους σέβονται τον Πλάτωνα και καταρχάς τον εαυτό τους, είναι μια απ’ τις πρώτες σοβαρές μάχες ενός ακόμη μαινόμενου πολέμου. Το αν νικητές εδώ είναι, τελικά, οι μαθητές του Σωκράτη ή εκείνοι των Μουσών, μένει πάντα στην προτίμηση του αναγνώστη.
*Από τις αξιόλογες μεταφράσεις του πλατωνικού Ίωνα επιλέγουμε εδώ εκείνη του Ν. Μ. Σκουτερόπουλου, από τις εκδόσεις Εκκρεμές.
