Κάθε μέρα στεκόμαστε μπροστά σε έναν αόρατο διάδρομο γεμάτο πόρτες. Για να ανοίξουμε ή να αγνοήσουμε μια πόρτα απαιτείται μια απόφαση από εμάς: «Τι να κάνω;», «τι να διαλέξω;», «κι αν κάνω λάθος;». Η σύγχρονη ζωή μας γεμίζει με αμέτρητες επιλογές που ξεκινούν από το πού να φάμε ένα πρωινό στο κέντρο της πόλης μέχρι τις αποφάσεις που καθορίζουν την προσωπική ή επαγγελματική μας ζωή. Και εκεί, μέσα σε αυτήν τη φαινομενική ελευθερία, γεννιέται το άγχος της επιλογής – μια εσωτερική πίεση που μας δυσκολεύει είτε να αποφασίσουμε είτε να νιώσουμε ικανοποιημένοι με την απόφαση που πήραμε.
Όταν οι πολλές επιλογές μας περιορίζουν
Ο Barry Schwartz (2004) περιγράφει το «Παράδοξο της επιλογής». Πιο συγκεκριμένα, αναλύει ότι όσο αυξάνονται οι επιλογές, τόσο περισσότερο δυσκολεύεται ο άνθρωπος να αποφασίσει. Είναι σαν να προσπαθούμε να σκεφτούμε όλα τα πιθανά σενάρια και μονοπάτια που ακολουθεί η κάθε διαφορετική επιλογή που μπορούμε να κάνουμε, και αυτή ακριβώς η σύγκριση εξαντλεί τη γνωστική μας ενέργεια.
Έρευνες στη γνωστική νευροεπιστήμη επιβεβαιώνουν αυτή τη δυσκολία. Πιο συγκεκριμένα, ο Miller και ο Cohen (2001) δείχνουν ότι ο προμετωπιαίος φλοιός καταναλώνει περισσότερη ενέργεια όταν συγκρίνει πολλαπλά πιθανά σενάρια. Επομένως, όσο αυξάνονται οι επιλογές, τόσο δυσκολεύει και η επεξεργασία τους.
Αν συνδυάσουμε αυτά τα ευρήματα, αντιλαμβανόμαστε ότι ο άνθρωπος δεν δυσκολεύεται επειδή «δεν ξέρει», αλλά επειδή ο εγκέφαλος φτάνει γρήγορα στα όρια του. Συνεπώς, το άγχος της επιλογής δεν αποκαλύπτει αδυναμία χαρακτήρα αλλά μια γνωστική υπερφόρτωση.
Η εξάντληση γύρω από την απόφαση
Ο Roy Baumeister (2010) περιγράφει το «decision fatigue”, δηλαδή την εξάντληση που δημιουργούν οι συνεχείς αποφάσεις. Όσο συσσωρεύονται οι επιλογές, τόσο μειώνεται η ικανότητα αυτορρύθμισης και συγκέντρωσης. Αυτό φαίνεται καθαρά και σε μια σειρά από πειράματα που έκαναν η Vohs και οι συνεργάτες της (2008) όπου οι συμμετέχοντες έπρεπε να πάρουν πολλές και συχνές αποφάσεις για μικρά πράγματα και μετά να εξεταστούν στην ικανότητα αυτοελέγχου τους. Αυτό που φάνηκε ήταν ότι όσοι έκαναν πολλές και γρήγορες επιλογές έχαναν γρηγορότερα την υπομονή και την συγκέντρωση τους.
Η πίεση για την τέλεια επιλογή
Παράλληλα, η έρευνα συνδέει το άγχος της επιλογής με την τελειοθηρία. Ο Schwartz (2004) ξεχωρίζει τους «maximizers», δηλαδή όσους αναζητούν την τέλεια επιλογή. Αυτοί οι άνθρωποι συγκρίνουν διαρκώς, αμφιβάλλουν συχνά και νιώθουν μεγαλύτερη ματαίωση με τις επιλογές τους. Ταυτόχρονα, ο Flett και ο Hewitt (2002) δείχνουν ότι η τελειοθηρία αυξάνει την πίεση και ενισχύει την δυσκολία λήψης αποφάσεων.
Ουσιαστικά, όταν ο άνθρωπος φοβάται το λάθος, συνδέει την απόφαση με την αξία του. Επομένως, δεν αποφασίζει μόνο με βάση το «τι θέλω» αλλά και με το «τι σημαίνει αυτό για εμένα». Έτσι, η διαδικασία γίνεται πιο βαριά και σύνθετη.
Το συναίσθημα ως οδηγός στη διαδικασία της επιλογής
Ο Antonio Damasio (1994) δείχνει ότι το συναίσθημα συμμετέχει ενεργά στη λήψη αποφάσεων. Χωρίς αυτό, ο άνθρωπος δυσκολεύεται να προσανατολιστεί. Επιπλέον, η Lerner και η ομάδα της (2015) τονίζουν ότι κάθε απόφαση χρωματίζεται από το συναίσθημα της στιγμής.
Επομένως, καθώς ο άνθρωπος αναγνωρίζει το συναίσθημα του, μπορεί να αποκτήσει μια πιο καθαρή εικόνα για το τι πραγματικά έχει ανάγκη. Αυτή η επίγνωση μπορεί να μειώσει την εσωτερική ασάφεια και να τον οδηγήσει στην επιλογή που πραγματικά επιθυμεί.
Όταν η επιλογή βρίσκει τον ρυθμό της
Όταν μειώνουμε τον θόρυβο γύρω μας, το άγχος της επιλογής δεν μας κατακλύζει τόσο εύκολα. Αντί να τρέχουμε πίσω από αμέτρητες πιθανότητες, μπορούμε να αρχίζουμε να συναντάμε αυτό που πραγματικά χρειαζόμαστε. Καθώς αλλάζει το εσωτερικό ερώτημα από «ποια είναι η καλύτερη επιλογή;» σε «ποια επιλογή ταιριάζει σε εμένα τώρα», μπορούμε να ξεχωρίσουμε τις επιθυμίες, από τις πιέσεις και τις ανάγκες από τις προσδοκίες.
Καθώς ακολουθούμε αυτόν τον ρυθμό, οι αποφάσεις μας αποκτούν ένα διαφορετικό νόημα. Δεν τις αντιμετωπίζουμε σαν εξετάσεις που πρέπει να περάσουμε αλλά σαν μικρά βήματα που δίνουν κατεύθυνση στη ζωή μας. Και έτσι προχωράμε: όχι με την ψευδαίσθηση ότι θα επιλέξουμε τέλεια, αλλά με την εμπιστοσύνη ότι μπορούμε να επιλέξουμε αληθινά.
Πηγές
- Baumeister, R. F. (2010). Decision fatigue. Social and Personality Psychology Compass.
- Damasio, A. (1994). Descartes’ Error: Emotion, Reason, and the Human Brain.
- Flett, G. L., & Hewitt, P. L. (2002). Perfectionism: Theory, Research, and Treatment.
- Lerner, J. S., Li, Y., Valdesolo, P., & Kassam, K. S. (2015). Emotion and Decision Making. Annual Review of Psychology, 66, 799–823.
- Miller, E. K., & Cohen, J. D. (2001). An integrative theory of prefrontal cortex function. Annual Review of Neuroscience, 24, 167–202.
- Schwartz, B. (2004). The Paradox of Choice: Why More Is Less.
- Vohs, K. D., Baumeister, R. F., et al. (2008). Making choices impairs subsequent self-control. Journal of Personality and Social Psychology, 94, 883–898.
