Dmitri Mendeleev: Ο πατέρας του Περιοδικού Πίνακα

O Dmitri Mendeleev ήταν Ρώσος χημικός, γνωστός για τη διατύπωση του περιοδικού νόμου και τη δημιουργία του Περιοδικού Πίνακα (Π.Π.).

Βιογραφία

Ο Dmitri Mendeleev γεννήθηκε το 1834 στο χωριό Βερκνιέ Αρεμζιάνι στη Σιβηρία, από τους γονείς του Ivan Pavlovich Mendeleev και Maria Dmitrievna Mendeleeva. Ο πατέρας του εργάστηκε ως διευθυντής σχολείου και καθηγητής καλών τεχνών, πολιτικής και φιλοσοφίας στα γυμνάσια του Ταμπόφ και του Σαράτοφ. Ο παππούς του Mendeleev λεγόταν Πάβελ Μαξίμοβιτς  Σοκόλοφ και ήταν ιερέας. Σύμφωνα με την παράδοση των ιερέων, όταν τα παιδιά τους πήγαιναν για σπουδές σε θεολογικό σεμινάριο, ήταν απαραίτητη η αλλαγή επιθέτου. Έτσι έλαβαν το επίθετο Mendeleev. Η μητέρα του καταγόταν από οικογένεια εμπόρων του Τομπόλσκ, ιδρυτών του πρώτου Τυπογραφείου της Σιβηρίας. Ο πατέρας του τυφλώθηκε, όταν γεννήθηκε ο Mendeleev. Η μητέρα του λειτούργησε ένα εργοστάσιο γυαλιού, κληρονομιά της οικογένειάς της.

Ο Mendeleev ανατράφηκε ως Χριστιανός Ορθόδοξος, με την μητέρα του να του μαθαίνει να αναζητά με υπομονή την αλήθεια γύρω από την θρησκεία και την επιστήμη. Ήταν ο νεότερος από τα 17 αδέρφια, αν και διαφέρει ο αριθμός από πηγή σε πηγή. Σε ηλικία 13 ετών έχασε τον πατέρα του και εγγράφηκε στο Γυμνάσιο στο Τομπόλσκ.

Το εργοστάσιο κάηκε το 1848. Το 1849, μετακόμισαν από τη Σιβηρία στη Μόσχα, για να εγγραφεί ο Mendeleev στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας. Όμως δεν έγινε δεκτός. Στη συνέχεια μετακόμισαν στην Αγία Πετρούπολη όπου εγγράφηκε στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο το 1850. Έλαβε μεταπτυχιακό δίπλωμα το 1856 και διεξήγαγε έρευνα στην οργανική χημεία. Μετά την αποφοίτησή του όμως, προσβλήθηκε από φυματίωση και ήταν αναγκαίο να μετακομίσει στη Χερσόνησο της Κριμαίας, στη βόρεια Ακτή της Μαύρης Θάλασσας. Εκεί έγινε καθηγητής φυσικών επιστημών στο γυμνάσιο της περιοχής. Το 1857 επέστρεψε στο γυμνάσιο της Αγίας Πετρούπολης, έπειτα από βελτίωση της υγείας του. To 1859 έφυγε για δύο χρόνια στο εξωτερικό για σπουδές. Την περίοδο μεταξύ 1859 και 1861, εργάστηκε πάνω στην τριχοειδή ιδιότητα των υγρών και στη λειτουργία του φασματοσκοπίου. Το 1861, δημοσίευσε ένα εγχειρίδιο Οργανικής Χημείας.

Το 1862 παντρεύτηκε τη Φεόζβα Νικιτίτσκα Λέστσέβα στην εκκλησία του Ινστιτούτου Μηχανικών Νικολάεφ, όπου και δίδασκε. Το 1864- 1865 έλαβε τη θέση καθηγητή στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Αγίας Πετρούπολης και στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης. Το 1865 έγινε Διδάκτωρ  Επιστημών για τη διατριβή του “Συνδυασμός νερού και αλκοόλης”. Το 1867 έλαβε μόνιμη θέση διδασκαλίας στο Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης και δίδασκε ανόργανη χημεία. Μέχρι το 1871 είχε καταφέρει να γίνει το πανεπιστήμιο αναγνωρισμένο διεθνώς ως κέντρο έρευνας χημείας.

Περιοδικός Πίνακας

Το 1863 ήταν γνωστά 56 στοιχεία. Κάθε στοιχείο ανακαλυπτόταν με ρυθμό περίπου ένα κάθε χρόνο. Άλλοι επιστήμονες είχαν προηγουμένως εντοπίσει την περιοδικότητα των στοιχείων, όμως επικρίθηκαν για τις δηλώσεις τους. Το 1867 ο Mendeleev έγραψε το βιβλίο “Αρχές Χημείας”. Τότε έκανε μια ανακάλυψη, όσο προσπαθούσε να ταξινομήσει τα στοιχεία με τις χημικές τους ιδιότητες. Από αυτά τα στοιχεία παρατήρησε μοτίβα, όπου οδήγησαν στην διατύπωση του Περιοδικού Πίνακα. Σε δήλωσή του ανέφερε ότι είδε σε ένα όνειρο την διάταξη των στοιχείων.

“Είδα σε ένα όνειρο έναν πίνακα όπου όλα τα στοιχεία ήταν στη θέση τους όπως απαιτούνταν. Ξυπνώντας, το έγραψα αμέσως σε ένα κομμάτι χαρτί, μόνο σε ένα σημείο μου φάνηκε απαραίτητη μια διόρθωση αργότερα.”

Έτσι έφτιαξε τον παρακάτω πίνακα:

Ακολουθώντας αυτή τη πορεία έφτιαξε την εκτεταμένη μορφή του περιοδικού πίνακα.  Το 1869 έκανε επίσημη παρουσίαση στη Ρωσική Χημική Εταιρεία με τίτλο “Η εξάρτηση μεταξύ των ιδιοτήτων Ατομικών Βαρών των στοιχείων”, η οποία περιγράφεται με το Ατομικό Βάρος και το σθένος.

Στην εργασία του ανέφερε ότι η ταξινόμηση των στοιχείων με σειρά ατομικού αριθμού επιφέρει μια περιοδικότητα ιδιοτήτων. Στοιχεία που έχουν παρόμοιες χημικές ιδιότητες έχουν παρόμοιο ατομικό βάρος. Λόγω του σθένους κάθε στοιχείου, γίνεται ομαδοποίηση τους. Τα πιο ευρέως διαδεδομένα στοιχεία στο κοινό, έχουν χαμηλά ατομικά βάρη. Το ατομικό βάρος τους είναι υπεύθυνο για τον χαρακτήρα τους.

Ο Mendeleev δημοσίευσε τον Π.Π. σε ένα ρωσόφωνο περιοδικό και λίγο καιρό αργότερα δημοσίευσε σε ένα γερμονόφωνο περιοδικό ο Μέγιερ τον Π.Π. Ο Π.Π. του Μέγιερ έχει μεγαλύτερη αναγνώριση σήμερα.

Ο τελικός πίνακας του Mendeleev είχε κενά, συμπέρανε ότι ακόμα δεν είχαν ανακαλυφθεί στοιχεία που ανήκουν σε αυτές τις θέσεις. Για τα στοιχεία αυτά προέβλεψε το ατομικό βάρος τους.

Ο σύγχρονος περιοδικός πίνακας διαφέρει πολύ από αυτόν του Mendeleev, ωστόσο η περιοδικότητα που περιέγραψε ισχύει και στον σύγχρονο. Ο Mendeleev αναφέρεται συχνά ως ο πατέρας του Π.Π. Ο Π.Π. των στοιχείων έθεσε τα θεμέλια για την ανάπτυξη της χημείας.

Διακρίσεις

Ο Mendeleev τιμήθηκε ευρέως από επιστημονικούς οργανισμούς. Για το εγχειρίδιο Οργανικής Χημείας, έλαβε το βραβείο Ντεμίντοφ της Ακαδημίας Επιστημών της Πετρούπολης. Έχει λάβει το μετάλλιο Ντέιβι και το μετάλλιο Κόπλεϊ από τη Βασιλική Εταιρεία του Λονδίνου. Ήταν υποψήφιος για το βραβείο Νόμπελ Χημείας τα τελευταία 3 χρόνια ζωής του, 1905-1907. Όμως δεν κατάφερε να το λάβει, καθώς ενεπλάκη στην ψηφοφορία ο Σβάντε Αρένιους, ο οποίος πίεσε την επιτροπή να απορρίψει την συμμετοχή του Mendeleev. Υπάρχει φήμη ότι ο Αρένιους υποκινήθηκε από κακία λόγω της κριτικής του  Mendeleev για την εργασία του σχετικά με τη θεωρία της διάσπασης.

Ο Mendeleev πέρα από τον Π.Π. διερεύνησε τη σύνθεση πετρελαίου και στην ίδρυση του πρώτου διυλιστηρίου πετρελαίου στη Ρωσία. Το 1905 εξελέγη μέλος της Βασιλικής Σουηδικής Ακαδημίας Επιστημών. Επίσης εκλέχθηκε μέλος της Αμερικάνικης Φιλοσοφικής Εταιρείας.

Μετέπειτα ζωή

Το 1876 γνώρισε την Άννα Ιβάνοβνα Πόποβα και άρχισε να την φλερτάρει. Το 1881 της έκανε πρόταση γάμου, με την απειλή της αυτοκτονίας σε περίπτωση αρνητικής απάντησης. Το διαζύγιό του με την πρώτη του σύζυγο οριστικοποιήθηκε έναν μήνα μετά τον γάμο με την Πόποβα, στις αρχές του 1882. Η Ρωσική Ορθόδοξη εκκλησία δε συμφωνούσε με τον άμεσο δεύτερο γάμο. Λόγω των επιλογών του στην προσωπική του ζωή, δεν έγινε δεκτός στη Ρωσική Ακαδημία Επιστημών. Η κόρη του από τον δεύτερο γάμο, Λιούμποφ, παντρεύτηκε τον διάσημο ποιητή Αλεξάντερ Μπλοκ. Είχε άλλα 4 παιδιά, τον Βλαντιμίρ που ήταν ναυτικός και την Όλγα από τον πρώτο γάμο και τον Ιβάν και τα δίδυμα από τον δεύτερο γάμο.

Το 1907 ο Mendeleev πέθανε σε ηλικία 72 ετών στην Αγία Πετρούπολη από γρίπη. Ένας κρατήρας στη Σελήνη, ένας αστεροειδής και το ραδιενεργό στοιχείο με ατομικό αριθμό 101 πήραν το όνομά του.

Βιβλιογραφία

“Dmitri Mendeleev” Ανάκτηση από: en.wikipedia.org ( τελευταία πρόσβαση: 4/2/2026)

“Biography: Dimitri Ivanovich Mendeleev” Ανάκτηση από: www.science-story-telling.eu ( τελευταία πρόσβαση: 4/2/2026)

“Dmitri Mendeleev” Ανάκτηση από: www.britannica.com ( τελευταία πρόσβαση: 4/2/2026)