Σήμερα, ο «φλεγόμενος» ουρανός στις αποχρώσεις του πράσινου, του ροζ και του κόκκινου, που προκαλεί το φαινόμενο του Σέλαος, είναι μία συνηθισμένη εικόνα. Ωστόσο, η μακρόχρονη ιστορία του σέλαος δείχνει ότι οι άνθρωποι το κοιτούσαν με θαυμασμό και δέος, συλλογιζόμενοι την προέλευσή του. Το φαινόμενο του σέλαος, που παρέμενε μυστήριο μέχρι και πριν δύο αιώνες, ερμηνεύθηκε από τους προγόνους μας με διάφορους τρόπους, κάποτε ως κακός οιωνός και άλλοτε ως μια πνευματική πύλη προς τις ψυχές των νεκρών. Οι αστρονόμοι και οι μετεωρολόγοι του 19ου αιώνα, εργάστηκαν μανιωδώς για να κατανοήσουν το σέλας, αναρωτώμενοι το εξής: Ήταν το σέλας ένα καιρικό φαινόμενο της ατμόσφαιρας, ένα κοσμικό γεγονός από το διάστημα ή κάτι που ισορροπούσε στα όρια αυτών των δύο;
Η ιστορία του σέλαος στην Ευρώπη
Οι πρώτες καταγραφές του σέλαος εντοπίστηκαν στην Ευρώπη και αποδίδονται στα σχέδια των Κρο-Μάνιον, σε σπηλιές στη Νότια Γαλλία, πριν από περίπου 30.000 χρόνια. Όταν το σέλας εμφανιζόταν νοτιότερα στην Ευρώπη, τα φώτα του αποκτούσαν μία κοκκινωπή απόχρωση που σύμφωνα με τις καταγραφές, θεωρούνταν κακός οιωνός σε εποχή πολέμου ή άλλων δινών. Στα τέλη του 18ου αιώνα, όταν το ξέσπασμα της Γαλλικής Επανάστασης είχε προκαλέσει ανησυχία στην Ευρώπη, τις κρίσιμες μέρες των αναταραχών λίγο πριν την ανατροπή της μοναρχίας, ένα έντονο κόκκινο σέλας είχε εμφανιστεί στον ουρανό πάνω από την Αγγλία. Οι ντόπιοι, φοβούμενοι ότι το θέαμα προμηνύει θάνατο, ανέφεραν ότι άκουγαν στρατούς να μάχονται στους αιθέρες. Οι Σκωτσέζοι, έδωσαν στο σέλας το παρατσούκλι «Ευτυχισμένοι Χορευτές», εννοώντας ως χορευτές τους πολεμιστές που πρωταγωνιστούσαν σε επικές μάχες.
Μεταξύ του 14ου και του 19ου αιώνα, μιας περιόδου γνωστής ως «Μικρή Εποχή Των Παγετώνων», ο καιρός και το κλίμα ήταν γενικά πιο δροσερά στον Βόρειο Ατλαντικό από ό,τι σήμερα. Ιστορικές και λογοτεχνικές πηγές από την Ουαλία αποκαλύπτουν πολλά για τη μεταβλητότητα του κλίματος καθώς και για φυσικά φαινόμενα όπως το Βόρειο Σέλας. Κατά την Ιακωβιτική επανάσταση, όσο οι Καθολικοί Στιούαρτ προσπάθησαν να ανακτήσουν τον αγγλικό θρόνο από την Προτεσταντική μοναρχία, οι ερμηνείες του Σέλαος ήταν κάπως διαφορετικές. Από τα ποιήματα, τα τραγούδια και τα θρησκευτικά κείμενα φαίνεται πως οι άνθρωποι το περιέγραφαν ως μια «βροχή αίματος» καθώς μιλούσαν για γίγαντες με φλεγόμενα σπαθιά που μάχονταν στον ουρανό. Συχνά ο κόσμος έδινε πνευματική ή και πολιτική διάσταση στα φυσικά γεγονότα, όπως και το 1745, που η εμφάνιση του Σέλαος ενέπνευσε την επανάσταση των Ιακωβιτών.
Το σέλας στην Ασία
Εξίσου πολλές ερμηνείες για το σέλας δόθηκαν και από πολιτισμούς της Ανατολικής Ασίας. Μία λίστα με παρατηρήσεις του σέλαος ξεκινά από το 687 π.Χ. στην Κίνα, όπου τα ουράνια φώτα περιγράφονταν χρησιμοποιώντας όρους που χαρακτηρίζουν την φωτιά και τα ζώα, ειδικά τον δράκο.
Το παλαιότερο γραπτό έγγραφο χρονολογείται περίπου από το έτος 2.600 π.Χ. Στο περιεχόμενό του, φαίνεται η ακόλουθη ιστορία του σέλαος: «Η Φου-Πάο, η μητέρα της Κίτρινης Αυτοκρατορίας Σουάν-Γιουάν, είδε ισχυρούς κεραυνούς να κινούνται γύρω από το αστέρι Σου, το οποίο ανήκει στον αστερισμό Μπέι-Ντού, και το φως φώτισε ολόκληρη την περιοχή. Μετά από αυτό έμεινε έγκυος». Μια πιο σύγχρονη αναφορά σε ένα κείμενο 3.000 ετών, στα Χρονικά των Μπαμπού, μελετήθηκε το 2023 από ερευνητές. Σύμφωνα με αυτήν, περιγράφεται ένα γεγονός πέντε χρωμάτων που έλαβε χώρα κατά την διάρκεια της νύχτας, το οποίο ερμηνεύθηκε ως ένα «ακραίο διαστημικό γεγονός».
Τον Σεπτέμβριο του 1859 ένα παράξενο γεγονός παρατηρήθηκε στην Ιαπωνία: Ο ουρανός φαινόταν να «καίγεται». Οι ιστορικοί του Κιότο υποστήριξαν πως το ίδιο φαινόμενο είχε παρατηρηθεί επίσης το 1770, όποτε υπέθεσαν με παρόμοιο τρόπο ότι το παράξενο φως ήταν αποτέλεσμα μακρινών πυρκαγιών.
Αρχαίοι Πολιτισμοί: Πώς το σέλας ήταν κακός οιωνός
Στην αρχαία Ελλάδα, η ιστορία του σέλαος ήταν περισσότερο λογική. Ο Έλληνας φιλόσοφος Αναξιμένης καθώς και ο Ξενοφάνης έγραφαν για συσσώρευση κινούμενων και φλεγόμενων νεφών την ίδια στιγμή που ο Ιπποκράτης και ο Αισχύλος ανέπτυσσαν τη θεωρία ότι το βόρειο σέλας ήταν απλώς ανακλώμενο ηλιακό φως. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η θερμότητα από τον ήλιο ανέβαζε τον ατμό από το έδαφος, ο οποίος με τη σειρά του χτυπούσε τον ήλιο και ανέφλεγε το Βόρειο Σέλας. Οι μελετητές πρόσφατα ερευνήσαν τα «Μετεωρολογικά» του Αριστοτέλη από περίπου το 330 π.Χ., στα οποία αναφέρεται το σέλας. Σε αυτά, ο ίδιος περιγράφει άλλοτε την εμφάνιση μιας φλόγας και άλλοτε στην κίνηση των αστεριών.
Το 467 π.Χ. ο Πλούταρχος έδωσε μια περιγραφή του Βόρειου σέλαος που πιθανότατα ήταν ένα απόσπασμα από χαμένα γραπτά του Αναξαγόρα: «Κατά τη διάρκεια 70 ημερών υπήρχε μια περίεργη μορφή στον ουρανό. Ήταν σαν φλεγόμενο σύννεφο το οποίο δεν έμενε στη θέση του αλλά κινούνταν ελικοειδώς, έτσι ώστε τα λαμπερά θραύσματα να πετάνε προς όλες τις κατευθύνσεις και η φωτιά να καίει όπως κάνουν οι κομήτες. Αυτά τα θραύσματα αποκολλήθηκαν κατά τη διάρκεια απροσδόκητων κινήσεων». Το βόρειο σέλας εμφανιζόταν μία έως τρεις φορές ανά δεκαετία στον ορίζοντα της αρχαίας Ελλάδας.
Γύρω στο 360 π.Χ. ο βασιλιάς της Μακεδονίας, Φίλιππος, επρόκειτο να επιτεθεί στην πόλη του Βυζαντίου. Ο ίδιος διέταξε τους στρατιώτες του να σκάψουν σήραγγες κάτω από την πόλη. Στην μέση της νύχτας οι σήραγγες γέμισαν με στρατιώτες, οι οποίοι έπρεπε να ανοίξουν την άλλη άκρη των σηράγγων και στη συνέχεια να καταλάβουν το Βυζάντιο. Όμως εκείνη η νύχτα δεν ήταν σκοτεινή: ένα έντονο φως σε σχήμα ημισελήνου φώτιζε το τοπίο. Λέγεται πως αυτός ήταν ο λόγος για τον οποίον το Βυζάντιο σώθηκε.
Στην αρχαία Ρώμη, η παλαιότερη ιστορία του σέλαος πιθανώς προέρχεται από την εποχή του Διονύσου, δηλαδή περίπου το 460 π.Χ. Σύμφωνα με πηγές, το βόρειο σέλας φώτισε τον ουρανό της αρχαίας Ρώμης λίγο πριν τον θάνατό του Ιουλίου Καίσαρα. Ακόμα, λέγεται ότι το σέλας εμφανίστηκε στον ουρανό της Παλαιστίνης όταν ο Ρωμαίος στρατηγός Τίτος κατέστρεψε την Ιερουσαλήμ.
Στην ελληνορωμαϊκή μυθολογία, η Αυγή, η αδερφή του Ήλιου και της Σελήνης, έτρεχε στον ουρανό με το άρμα της, ειδοποιώντας τα αδέλφια της για την ανατολή της νέας ημέρας. Παρατηρώντας το σέλας να απλώνεται στον ουρανό, είναι εύκολο να φανταστεί κανείς πώς φτιάχτηκε αυτή η ιστορία.
Σε Ασσυριακά αρχεία αλλά και σε πήλινες πινακίδες από τη Βαβυλωνία από το 567 π.Χ., εμφανίζονται αναφορές για ένα «πολύ κόκκινο ουράνιο τόξο» που εκτείνεται στην Ανατολή. Ασσύριοι μελετητές χάραξαν αυτές τις αναφορές ως «κόκκινη λάμψη», «κόκκινο σύννεφο» και «κόκκινο ουρανό» σε αρχαίες πινακίδες σφηνοειδούς γραφής, μαζί με μια ερμηνεία του τι αντιπροσώπευαν – όπως οιωνούς για ιστορικά γεγονότα – για να ενημερώσουν τους βασιλιάδες τους.
Σκανδιναβία: Πολεμιστές, φάλαινες και αλεπούδες
Στη μυθολογία των Βίκινγκς, το σέλας ερμηνευόταν ως το Μπίφροστ, το πύρινο ουράνιο τόξο μεταξύ Μίντγκαρντ και Άσγκαρντ. Σύμφωνα με εκείνους, τα φώτα ήταν οι σπίθες ηρώων που μάχονταν για τον Όντιν, τον Θεό της Άσγκαρντ, ο οποίος λατρευόταν από τους Βίκινγκς. Πίστευαν ότι ο Όντιν, σε κάθε μάχη επέλεγε τους πολεμιστές που θα πέθαιναν και τους οδηγούσε στη Βαλχάλα. Οι Βαλκυρίες, οι έφιππες γυναίκες πολεμίστριες, είχαν την εντολή να οδηγήσουν τους εκλεκτούς πολεμιστές του Όντιν στη Βαλχάλα. Οι Βίκινγκς πίστευαν ότι το βόρειο σέλας που φώτιζε τον ουρανό ήταν η αντανάκλαση στις πανοπλίες των Βαλκυριών, κατά τη συνοδεία τους στους πολεμιστές του Όντιν. Άλλοι σκανδιναβικοί θρύλοι υποστηρίζουν ότι το σέλας ήταν η ανάσα γενναίων στρατιωτών που έχαναν τη ζωή τους στη μάχη. Ωστόσο αυτοί οι δημοφιλείς μύθοι, δεν τεκμηριώθηκαν μετά το τέλος της εποχής των Βίκινγκς και πιθανότατα εξωραΐστηκαν από υπερβολικά ευφάνταστους ιστορικούς.
Στην Εσθονία, η λαική ιστορία του σέλαος μιλούσε για μεγάλες φάλαινες των οποίων τα λέπια αντανακλούσαν δέσμες φωτός στον ουρανό, δημιουργώντας το σέλας. Για τους Σαάμι, τον ιθαγενή λαό της Σκανδιναβίας, τα φώτα δεν ήταν δείγμα ηρωισμού και γενναιότητας αλλά αντίθετα φόβου και σεβασμού, καθώς η εμφάνιση του σέλαος ήταν κακός οιωνός. Οι Σαάμι πίστευαν ότι τα φώτα ήταν οι ψυχές των νεκρών, ενώ έλεγαν ότι ήταν επικίνδυνο να τις ενοχλείς φωνάζοντας ή τραγουδώντας κάτω από τον ουρανό, καθώς αυτό θα τραβούσε την προσοχή τους. Για τον λόγο αυτό, μέχρι και σήμερα πολλοί Σαάμι μένουν μέσα, όταν το βόρειο σέλας φωτίζει τον ουρανό, για να παραμείνουν ασφαλείς.
Στη Φινλανδία, το Βόρειο Σέλας είναι γνωστό ως «revontulet» , το οποίο κυριολεκτικά μεταφράζεται ως «αλεπού της φωτιάς». Το όνομα προέρχεται από τον μύθο ότι οι αρκτικές αλεπούδες ήταν υπεύθυνες για τη δημιουργία του σέλαος. Έτρεχαν στον ουρανό τόσο γρήγορα που όταν οι μεγάλες, γούνινες ουρές τους άγγιζαν τα βουνά, δημιουργούσαν σπίθες που φώτιζαν τον ουρανό. Μια παρόμοια εκδοχή για αυτήν την ιστορία του σέλαος λέει ότι καθώς οι αλεπούδες της φωτιάς έτρεχαν, οι ουρές τους σήκωναν νιφάδες χιονιού στον ουρανό, οι οποίες έπιαναν το φως του φεγγαριού και δημιούργησαν το Βόρειο Σέλας. Αυτό το γεγονός εξηγούσε γιατί τα φώτα ήταν ορατά μόνο τον χειμώνα, καθώς δεν υπάρχει χιονόπτωση τους καλοκαιρινούς μήνες.
Συχνά οι μύθοι εξηγούσαν τα φώτα χρησιμοποιώντας ιστορίες για τα ζώα και τη φύση. Κάποιοι μιλούσαν για το σέλας που εμφανιζόταν όταν οι φάλαινες έπαιζαν παιχνίδια, ενώ οι Δανοί πίστευαν ότι τα φώτα προκλήθηκαν από κύκνους που ανταγωνίζονταν για το ποιος θα μπορούσε να μετακινηθεί βορειότερα. Σύμφωνα με τον θρύλο, μερικοί από τους κύκνους παγιδεύτηκαν στον πάγο και, καθώς προσπαθούσαν να ξεφύγουν, χτύπησαν τα φτερά τους δημιουργώντας ακτίνες φωτός στον ουρανό. Οι Σουηδοί ψαράδες ανυπομονούσαν να δουν το σέλας, καθώς νόμιζαν ότι τα φώτα ήταν οι αντανακλάσεις γιγάντιων κοπαδιών ρέγκας που κολυμπούσαν κοντά. Για αυτούς, μια θέαση του σέλαος έφερνε καλή τύχη και την υπόσχεση μιας μεγάλης ψαριάς.
Η πρώτη ρεαλιστική περιγραφή του Βόρειου Σέλαος βρίσκεται στο νορβηγικό έργο «Kongespeilet» του 1200. Σε έντονη αντίθεση με τις συνήθεις ευρωπαϊκές αντιλήψεις του Μεσαίωνα, το Kongespeilet περιέγραψε το βόρειο σέλας ως φυσικό φαινόμενο. Ο άγνωστος συγγραφέας του κειμένου παρουσίασε θεωρίες που δεν θα επιβεβαιώνονταν παρά σχεδόν 500 χρόνια αργότερα. Το Kongespeilet έδωσε επίσης στο φυσικό φαινόμενο το όνομα Nordurljos.
Ο κύκλος της ζωής και η ιστορία του σέλαος για τις νεκρές ψυχές
Ανάμεσα στους Ιθαγενείς, η αμερικάνικη ιστορία του σέλαος, ερμήνευε το φαινόμενο σύμφωνα με τις ψυχές των νεκρών συγγενών τους, που προσπαθούσαν να επικοινωνήσουν με τους ανθρώπους στη Γη, μέσα από έναν σφυριχτό ήχο που έβγαζε το βόρειο σέλας. Οι Ινδιάνοι κρι, που πίστευαν ακράδαντα στον κύκλο της ζωής, ισχυρίζονταν ότι τα φώτα ήταν ένας τρόπος επικοινωνίας με τους προγόνους τους και έλεγαν πως όταν τα σκυλιά γαβγίζουν στα φώτα ήταν επειδή αναγνώριζαν τους χαμένους ιδιοκτήτες τους. Στο Ουινσκόνσιν, πίστευαν ότι τα φώτα του σέλαος ήτανε οι πυρσοί των γιγάντων που ψάρευαν κατά τη διάρκεια της νύχτας. Στον Καναδά και το βόρειο Μίσιγκαν, οι φυλές Αλγκόνκιν πίστευαν ότι ο δημιουργός της γης, ο Ναναμπόζο, μετακόμισε στον μακρινό βορρά και άναψε μια τεράστια φωτιά για να ενημερώσει το λαό του ότι παρόλο που βρίσκεται μακριά εξακολουθούσε να τους σκέφτεται. Το σέλας ήταν η αντανάκλαση αυτής της φωτιάς.
Για κάποιους το σέλας παρέμενε κακός οιωνός. Οι Ινδιάνοι των Μεγάλων Πεδιάδων πίστευαν ότι τα φώτα ήταν η αντανάκλαση της φωτιάς που άναβαν οι Βόρειες φυλές για να κάψουν τους εχθρούς τους. Την ίδια στιγμή, οι Ινδιάνοι Φοξ πίστευαν ότι το Βόρειο σέλας ήταν τα ανήσυχα πνεύματα των σκοτωμένων εχθρών τους που προσπαθούσαν να επανέλθουν για εκδίκηση.
Επιστημονικές ερμηνείες για το σέλας
Η επιστημονική αφύπνιση ξεκίνησε τον 17ο αιώνα, όταν ο Γαλιλαίος και ο Γκασέν εισήγαγαν τον όρο «Βόρειο Σέλας». Παρά την παράδοξη εξαφάνιση του φαινομένου για σχεδόν έναν αιώνα, κατά την λεγόμενη περίοδο του «Ελάχιστου Maunder» (1621-1716), ο 18ος αιώνας έφερε καθοριστικές ανακαλύψεις. Ο Έντμοντ Χάλεϊ εξήγησε τη σύνδεση με το μαγνητικό πεδίο, ο Κέλσιος επιβεβαίωσε τη μαγνητική δραστηριότητα και ο Χένρι Κάβεντις κατάφερε, το 1790, να υπολογίσει με ακρίβεια το υψόμετρο των φώτων.
Κατά τον 19ο αιώνα, η μελέτη του σέλαος οδήγησε σε μια απροσδόκητη αλλαγή της καθημερινότητας: την καθιέρωση των ζωνών ώρας. Ο «πατέρας» της μετεωρολογίας Κλίβελαντ Άμπε, προσπαθώντας να μελετήσει μια ηλιακή καταιγίδα το 1874, διαπίστωσε ότι η έλλειψη κοινής ώρας καθιστούσε τα δεδομένα που λάμβανε άχρηστα. Απογοητευμένος, συνεργάστηκε με τον Φλέμινγκ και τον Πιρς για τη δημιουργία των ωριαίων ζωνών που χρησιμοποιούμε ακόμα και σήμερα. Η επιστημονική επανάσταση ολοκληρώθηκε τον 20ο αιώνα, από τους Νορβηγούς Μπίρκελαντ και Στέρμερ, οι οποίοι εξήγησαν τις τροχιές των σωματιδίων, ενώ μόλις το 1950 επιβεβαιώθηκε το πώς δρουν τα ηλεκτρόνια που σχηματίζουν το Βόρειο σέλας. Σήμερα, γνωρίζουμε ότι το σέλας εμφανίζεται σε υψόμετρο 100-300 χιλιομέτρων, πάνω από τη γραμμή Κάρμαν, θυμίζοντάς μας καθημερινά πως η περιέργεια για ένα τόσο αξιοσημείωτο ουράνιο φαινόμενο κατάφερε να συγχρονίσει ολόκληρο τον πλανήτη.
Πηγές
Beil, K. (2024).How Ancient Texts Can Shed Light on Auroras. Smithsonian Magazine. Ανακτήθηκε από https://www.smithsonianmag.com/science-nature/inside-the-quest-to-find-evidence-of-auroras-in-ancient-texts-180983844/ (τελευταία πρόσβαση 12/05/2026)
An 1874 Citizen Science Project Studying the Aurora Borealis Helped Inspire Time Zones. (2022).Universe Today. Ανακτήθηκε από https://www.universetoday.com/articles/an-1874-citizen-science-project-studying-the-aurora-borealis-helped-inspire-time-zones (τελευταία πρόσβαση 12/05/2026)
Kaminski, I. (2025).’The fate of nations and the fall of kingdoms’: History’s epic theories of what causes aurora. BBC. Ανακτήθηκε από https://www.bbc.com/future/article/20251114-historys-epic-theories-of-what-causes-aurora (τελευταία πρόσβαση 12/05/2026)
