Η εκτέλεση των 200 της Καισαριανής είναι μία από τις πιο ειδεχθείς στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Η θυσία τους έχει χαραχθεί στη συλλογική μας μνήμη ως σύμβολο, ως ένα γεγονός που συμπυκνώνει μέσα του τον ηρωισμό και την αντίσταση, την προσήλωση σε αξίες ανώτερες, απέναντι στις οποίες ο θάνατος μοιάζει ανίσχυρος.
Το γεγονός αυτό έχει λειτουργήσει καταλυτικά για τη μετέπειτα πορεία της χώρας. Η μνήμη των νεκρών παραμένει ανεξίτηλη μέσα από τα τραγούδια, τις ταινίες και τα ποιήματα που έχουν γραφεί για την Πρωτομαγιά του 1944. Η Καισαριανή παραμένει ένας τόπος ιερός, ένας τόπος μνήμης και πάνω από όλα ένα σύμβολο.
Για χρόνια, η επίδραση αυτού του γεγονότος, πήγαζε κυρίως από τις ιστορικές αφηγήσεις και τις γραπτές και προφορικές μαρτυρίες. Αυτό ανατράπηκε, πριν λίγες μέρες, με την εμφάνιση, για πρώτη φορά, φωτογραφιών από εκείνη τη μέρα. Η ανακάλυψη αυτών των φωτογραφικών τεκμηρίων ήρθε για να ισχυροποιήσει τη σχέση μας με το γεγονός.
Οι 200 της Καισαριανής: Η ιστορία
Παρά το γεγονός πως, η εκτέλεση, που έλαβε χώρα στο σκοπευτήριο της Καισαριανής ήρθε ξανά στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, δεν είναι η πρώτη φορά που συναντάμε τους 200. Τους έχουμε γνωρίσει από τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη και ποιήματα του Γιάννη Ρίτσου, ενώ τους έχουμε δει να διασχίζουν ξανά το σκοπευτήριο μέσα από την σκηνοθεσία του Παντελή Βούλγαρη.
Ωστόσο, τώρα είναι που για πρώτη φορά η τέχνη μπορεί να ενωθεί και να ισχυροποιηθεί από τα ιστορικά τεκμήρια. Για πρώτη φορά τα τραγούδια αποκτούν πρόσωπο και η ιστορία των 200 της Καισαριανής αποκτάει υπόσταση και σώμα. Οι νεκροί παύουν να είναι αριθμοί και για πρώτη φορά η μνήμη μπορεί και συμβολίζει, εκτός από την ελευθερία, και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Η θυσία τους αποκτά τώρα εικόνα και έρχεται να συνοδέψει την ιστορία που οι καλλιτέχνες ανέδειξαν μέσα από την τέχνη τους. Η πορεία τους προς τον θάνατο ξεκίνησε όταν επιλέχθηκαν για εκτέλεση από τους Ναζί κατακτητές, ως αντίποινα για την δολοφονία του στρατηγού Κρεχ από τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ. Ήταν κυρίως κομμουνιστές, πολιτικοί αιχμάλωτοι από την περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά.
Η διαταγή της εκτέλεσης έγινε στις 30 Απριλίου του 1944 και προέβλεπε τον «τουφεκισμό» των 200 αλλά και όσων θα συναντούσαν τα γερμανικά στρατεύματα στον δρόμο προς την Σπάρτη.
Από το στρατόπεδο στο Χαϊδάρι, οι 200 μεταφέρθηκαν με γερμανικά φορτηγά στην Καισαριανή. Σε όλη την διάρκεια της διαδρομής έγραφαν σημειώματα προς τους γονείς, τα αδέλφια και τους αγαπημένους τους, και τα πετούσαν στον δρόμο. Χαρακτηριστικά, ένας από τους 200, ο Νίκος Μαριακάκης έγραψε: «Καλύτερα να πεθάνει κανείς στον αγώνα για τη λευτεριά παρά να ζει σκλάβος».
Παρά τις αντιδράσεις και τις έντονες κινητοποιήσεις του ΕΑΜ αλλά και των οικογενειών των κρατουμένων, η εκτέλεση έλαβε χώρα το πρωί της 1ης Μαΐου. Οι εκτελέσεις γίνονταν ανά είκοσι άτομα και η διαδικασία συνεχίστηκε μέχρι να πεθάνουν όλοι οι αιχμάλωτοι. Η απάντηση των πρώτων είκοσι όταν ερωτήθηκαν από τον Γερμανό αξιωματικό αν είχαν κάτι να πουν ήταν: «Ζήτω η Ελλάδα. Ζήτω η λευτεριά». Τα πτώματα τους μεταφέρθηκαν στο Γ’ Νεκροταφείο, όμως η αξιοπρέπεια και το ήθος τους παρέμεινε στο σκοπευτήριο, μετατρέποντάς το σε ένα σημείο αέναης μνήμης και πίστης στον άνθρωπο, σε μία υπενθύμιση πως η ελευθερία κερδίζεται μόνο με το βλέμμα ψηλά.
Η θυσία ως σύμβολο της ελευθερίας
Η σημασία της εκτέλεσης των 200 δεν μπορεί να μετρηθεί με ιστορικά μεγέθη, για τον λόγο ότι έχει επίδραση στις συνειδήσεις όσων γνωρίζουν για αυτή μέχρι και σήμερα. Η στάση τους, να δώσουν τις ζωές τους για την πατρίδα τους και για τα ιδανικά που υποστήριζαν, αποτέλεσε την πρώτη ύλη προς την πραγμάτωση μίας νέας πραγματικότητας, που οι άνθρωποι θα θα αντιτάσσονται ενάντια σε κάθε τι άδικο.
Η Πρωτομαγιά του 1944, αποτελεί μέχρι και σήμερα μια σημαντική υπενθύμιση, αλλά και πρόκληση, που καλεί τους ανθρώπους να μην συμβιβάζονται με κάτι λιγότερο από αυτό που τους αξίζει. Η ελευθερία είναι η κύρια διδαχή τους. Ή, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Ρίτσος, «Αυτά τα δέντρα δε βολεύονται με λιγότερο ουρανό, αυτές οι πέτρες δε βολεύονται κάτου απ’ τα ξένα βήματα, αυτά τα πρόσωπα δε βολεύονται παρά μόνο στον ήλιο, αυτές οι καρδιές δε βολεύονται παρά μόνο στο δίκιο».
Η σημασία των φωτογραφιών
Η σημασία της εμφάνισης φωτογραφικών ντοκουμέντων από τη μέρα της εκτέλεσης δεν αποτελεί απλώς μία ιστορική είδηση. Αποτελεί μία επαναφορά στη μνήμη αυτής της σημαντικής στιγμής.
Μέσα από τις φωτογραφίες καταρρίπτεται η ανωνυμία των νεκρών. Παύουν πλέον να είναι αριθμοί και ονόματα ενός συνόλου. Η εμφάνιση των προσώπων τους δεν επιτρέπει στη μνήμη τους να περιοριστεί στα πλαίσια μιας μάζας χωρίς χαρακτηριστικά. Οι άνθρωποι που πλέον ζουν σε μία εποχή που τα γεγονότα της Καισαριανής αποτελούν ιστορία, δεν διαβάζουν απλώς για τους 200 νεκρούς. Αντίθετα, έρχονται αντιμέτωποι με τα βλέμματα του καθενός από αυτούς. Η θυσία αποκτά ονοματεπώνυμο, πρόσωπο, σώμα και υπόσταση.
Στις φωτογραφίες μάλιστα, δεν βλέπει κανείς μόνο τα πρόσωπα των ανθρώπων. Μπορεί πλέον να αντιληφθεί εξ’ ολοκλήρου το ήθος και την αξιοπρέπεια που είχαν. Αντί για εξαθλιωμένους και ταλαιπωρημένους κρατούμενους, βλέπει να κατευθύνονται προς την εκτέλεση άνδρες με καθαρά πρόσωπα και όρθια κορμοστασιά. Και πάνω από όλα, με το βλέμμα ψηλά.
Οι εικόνες αυτές εμφανίστηκαν σε μία τυχαία δημοπρασία στο Ebay και αυτό, πέρα από το χρέος προς την ελληνική ιστορία να ανακτηθούν, υπογραμμίζει και το γεγονός πως τα γεγονότα εκείνης της περιόδου αποτελούν μια ζωντανή εκκρεμότητα που απαιτεί δικαίωση. Και η δικαίωση αυτή μπορεί να έρθει μόνο κοιτώντας αυτούς τους ανθρώπους στα μάτια.
ΠΗΓΕΣ
Η εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή. Η άρνηση του διερμηνέα να σωθεί και η ιστορική διερεύνηση των νέων φωτογραφιών. (2026). Μηχανή του Χρόνου. Ανακτήθηκε από: www.mixanitouxronou.gr (Τελευταία πρόσβαση: 17/02/2026)
Στη δημοσιότητα σπάνιες φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή. (2026). LiFO. Ανακτήθηκε από: www.lifo.gr, (Τελευταία πρόσβαση: 17/02/2026)
Συγκίνηση και υπερηφάνεια για τα φωτογραφικά ντοκουμέντα των «200» της Καισαριανής. (2026). Η Εφημερίδα των Συντακτών (2026). Ανακτήθηκε από: www.efsyn.gr (Τελευταία πρόσβαση: 17/02/2026)
Διαμαντής, Γ. (2026). Η εκτέλεση των 200 της Καισαριανής και ο τρόπος που προσεγγίστηκε. Ανακτήθηκε από: www.tovima.gr (Τελευταία πρόσβαση: 17/02/2026)
