Μετά από έναν αιώνα συνεχούς πάλης ανάμεσα στους εικονομάχους και τους εικονολάτρες, η Θεοδώρα, χήρα του αυτοκράτορα Θεόφιλου και μητέρα του επόμενου αυτοκράτορα Μιχαήλ του Γ΄ του επονομαζόμενου και Μέθυσου, προχώρησε στην οριστική και πανηγυρική αναστήλωση των εικόνων και έθεσε ένα τέλος σε αυτήν την τόσο καταστροφική για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία έριδα για την ίδια τους τη λατρεία. Πριν από αυτήν, η αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία με την Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο το 787 είχε καταφέρει να τερματίσει (προσωρινά) την αιματηρή διαμάχη για τις άγιες εικόνες μας, αλλά, δυστυχώς, το 814 ο αυτοκράτορας Λέων ο Ε΄ ο Αρμένιος άνοιξε για μία δεύτερη φορά τον πόλεμο με αισθητή, ωστόσο, ελάττωση της έντασης και με λιγότερο κόστος στις εξωτερικές σχέσεις της Αυτοκρατορίας.
Τα αίτια της εικονομαχίας ήταν στρατιωτικής, δογματικής και ιδεολογικής φύσης. Οι πρωτεργάτες του κινήματος, Λέων Γ΄ και Κωνσταντίνος Ε΄, επιδίωκαν με τη συγκεκριμένη διοικητική και θρησκευτική μεταρρύθμιση να καταπολεμήσουν τις χρόνιες δυσλειτουργίες του κράτους και της κοινωνίας των Βυζαντινών. Η βλαπτική για τα συμφέροντα της Αυτοκρατορίας και η άνευ αποτελέσματος εσωτερική κόντρα για τη λατρεία των εικόνων μπορεί να διαιρεθεί σε δύο υποπεριόδους τις οποίες τερματίζουν με γενναίες παρεμβάσεις οι ανωτέρω προαναφερθείσες γυναίκες. Από το 724 έως 787 (Ειρήνη η Αθηναία-Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος) και από το 814 έως 843 (Θεοδώρα- Οριστική αναστήλωση των εικόνων).
Η αναστήλωση των εικόνων και η Ειρήνη η Αθηναία
Η Ειρήνη η Αθηναία με τις γενναίες παρεμβάσεις της έκλεισε ίσως την πιο αιματηρή και ζημιογόνα για την εσωτερική τάξη και ασφάλεια περίοδο του εμφυλίου πολέμου γύρω από τη λατρεία των εικόνων. Ως τελευταία αυτοκράτειρα της δυναστείας των Ισαύρων ήρθε σε ρήξη με το πρόσφατο παρελθόν των προγόνων του συζύγου της, αλλά και με τις ιδεολογικές θέσεις που εξέτρεφε, καλλιεργούσε και επέβαλε για έναν σχεδόν αιώνα η αυτοκρατορική της οικογένεια. Υπέδειξε υπέρμετρο ζήλο για την αναστήλωση των εικόνων σε τόσο μεγάλο βαθμό που επρόκειτο να γινόταν αγία. Με όχημα την Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο, που συγκλήθηκε με δική της πρωτοβουλία στη Νίκαια της Βιθυνίας, πέτυχε το αδιανόητο, τη νίκη των εικονολατρών, διατυπώνοντας το επιχείρημα ότι η λατρεία δεν αποδίδεται στο υλικό της εικόνας, αλλά στο τιμώμενο πρόσωπο και βάσει αυτού δεν θα πρέπει η προσκύνηση των των εικόνων να θεωρείται κολάσιμη πράξη και ειδωλολατρική πρακτική. Με την Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο καταργήθηκε πλήρως η εικονομαχική νομοθεσία και καταλύθηκε το κύρος της εικονομαχικής Συνόδου της Ιέρειας του έτους 754, ενώ αναδείχθηκε ως επικεφαλής αυτής (της Ζ΄) ο νέος Πατριάρχης της Κωνσταντινούπολης και φίλα προσκείμενος στην Ειρήνη, Ταράσιος.
Η αναστήλωση των εικόνων και η Θεοδώρα
Η νίκη των εικονολατρών ήταν πρόσκαιρη, το 815 και επί βασιλείας του Λέοντος Ε΄ του Αρμένιου το κίνημα της εικονομαχίας αναζωπυρώθηκε με πρόσχημα ότι η λατρεία των εικόνων συνέβαλε, εν είδει θεϊκής τιμωρίας, στις αποτυχίες του βυζαντινού στρατού στα ένδοξα πεδία των μαχών. Το 842 ο αυτοκράτορας και σύζυγος της Θεοδώρας, ο Θεόφιλος, απεβίωσε, αφήνοντας τον αυτοκρατορικό θρόνο στον ανήλικο υιό τους Μιχαήλ Γ΄ και την ίδια ως επίτροπο του ανηλίκου. Η Θεοδώρα, πιστή και αφοσιωμένη στη χριστιανική πίστη και παράδοση, αλλά και εξαιτίας ενός θαύματος που είχε συμβεί στον Θεόφιλο, όταν αυτός νοσούσε με δυσεντερία, λέγοντάς την ότι ήταν λάθος τελικά να πολεμήσουν τη λατρεία των εικόνων, αποφάσισε να συγκαλέσει η ίδια μία ακόμα Σύνοδο. Στην εν λόγω η Θεοδώρα επανέφερε τις αποφάσεις της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου, ήτοι τη νίκη των εικονολατρών και την αναστήλωση των εικόνων, αλλά και αυτό που ισχυρίζονταν οι ιθύνοντες της Συνόδου περί της προσκυνήσεως του προσώπου και όχι του ξύλου ή εν γενεί του υλικού. Το σημαντικά ιστορικό, ωστόσο, δεδομένο είναι η πλήρης υποταγή της πολιτικής εξουσίας και του κρατικού μηχανισμού στις ιδεολογικές θέσεις και απόψεις της εκκλησίας, κατάσταση που μέχρι και σήμερα θα έλεγε κάποιος ότι συμβαίνει σε ορισμένα κρίσιμης σημασίας κοινωνικά ζητήματα.
Η Κυριακή της Ορθοδοξίας
Ο εορτασμός και η ανάμνηση της οριστικής, πλήρους και πανηγυρικής αναστήλωσης των εικόνων τιμάται από την ορθόδοξη εκκλησία μας την Α΄ Κυριακή της Σαρακοστής ή αλλιώς Α΄ Νηστειών ή Κυριακή της Ορθοδοξίας (φέτος στην 1η Μαρτίου, ως πάντα κινητή εορτή). Τη μέρα αυτή, σύμφωνα πάντα με την ορθόδοξη χριστιανική παράδοση, οι πιστοί προσέρχονται στην καθιερωμένη κυριακάτικη Θεία Λειτουργία με εικόνες ανά χείρας, ώστε να τιμήσουν αυτή την τόσο σπουδαία για την χριστιανή θρησκεία και τέχνη νίκη και να συμβάλουν στον αγώνα της διατήρησης των αναλλοίωτων χαρακτηριστικών της εκκλησίας μας.
Σε κάθε, όμως, περίπτωση θα πρέπει να επισημανθεί ότι η αναστήλωση των εικόνων είναι ένα καθαρά γυναικείο επίτευγμα σε μία εποχή σκοτεινή, ανδρική και ηθικά κεκαλυμμένη.
Πηγές
Καραγιαννόπουλος, Ι. (2001). Το βυζαντινό κράτος (4η έκδοση). Εκδόσεις Βάνιας: Θεσσαλονίκη.
Εκδοτική Αθηνών. (2000). Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Εκδοτική Αθηνών: Αθήνα.
Τσακτσίρας, Λ. (1995). Το Βυζάντιο. Μαλλιάρης Παιδεία: Θεσσαλονίκη.
Αυτοκράτειρα Θεοδώρα- Η λήξη της Εικονομαχίας. Ανακτήθηκε από: https://www.historical-quest.com/arxeio/mesaioniki-istoria/85-autokrateira-theodora-h-lixi-tis-eikonomaxias.htmlsrsltid=AfmBOooR6DJ7oayESsmP_rnVd8R4zLUlqm5NKUZKw2JdIaTqvvY5W_fu (τελευταία πρόσβαση: 25/02/2025)
Ειρήνη η Αθηναία. Ανακτήθηκε από: https://byzantium.gr/emperors_gr.php?empgr=36 (τελευταία πρόσβαση: 25/02/2025)
Θεόφιλος. Ανακτήθηκε από: https://byzantium.gr/emperors_gr.php?empgr=42 (τελευταία πρόσβαση: 25/02/2025)
Θεοδώρα. Ανακτήθηκε από: https://by:zantium.gr/emperors_gr.php?empgr=43 (τελευταία πρόσβαση: 25/02/2025)
Μιχαήλ Γ’ ο Μέθυσος. Ανακτήθηκε από: https://byzantium.gr/emperors_gr.php?empgr=44 (τελευταία πρόσβαση: 25/02/2025)
