Η ιστορία του ελληνικού Τύπου και οι πρώτες ελληνικές εφημερίδες δεν ξεκινούν στην Ελλάδα, αλλά στη διασπορά, σε ένα από τα πιο σημαντικά πολιτιστικά κέντρα του 18ου αιώνα, στη Βιέννη της Αυστρίας. Εκεί τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αιώνα, οι Έλληνες λόγιοι, τυπογράφοι και έμποροι δημιούργησαν τα πρώτα έντυπα που απευθύνονταν στο ελληνόφωνο κοινό και προσπάθησαν να μεταφέρουν νέα, ιδέες και εμπορικές πληροφορίες στην ομογένεια και πίσω στην οθωμανική Ελλάδα.
Η Βιέννη του ύστερου 18ου αιώνα ήταν ένα σημαντικό ευρωπαϊκό κέντρο τυπογραφίας και εμπορίου. Η Αυτοκρατορία των Αψβούργων επέτρεπε την ανάπτυξη του ελληνικού βιβλίου και τύπου, ενώ μεγάλος αριθμός Ελλήνων διατηρούσε εκεί εμπορικές, πνευματικές και κοινωνικές δραστηριότητες. Το γεγονός αυτό τροφοδότησε τη δημιουργία ελληνικών εκδόσεων, ανάμεσά τους και τις πρώτες εφημερίδες.
Η Εφημερίδα του Γεώργιου Βεντότη (1784)
Πριν φτάσουμε στην πιο γνωστή «Εφημερίς», ένα πολύ σημαντικό αλλά λιγότερο γνωστό κεφάλαιο στην ιστορία του ελληνικού Τύπου αποτελεί η προσπάθεια του Ζακυνθινού τυπογράφου Γεώργιου Βεντότη, μια από τις πρώτες ελληνικές εφημερίδες.
Ο Βεντότης (Ζάκυνθος 1757 – Βιέννη 1795) ήταν λόγιος, μεταφραστής, επιμελητής εκδόσεων και βρέθηκε στη Βιέννη όπου δημιούργησε, το 1784, την πρώτη προσπάθεια ελληνικής εφημερίδας. Η εφημερίδα αυτή, συχνά αναφερόμενη στην ιστοριογραφία ως «Ταχυδρόμος της Βιέννης», έκανε εμφάνιση τον Ιούνιο του 1784 και κυκλοφόρησε μόνο λίγα φύλλα, εκδόθηκε για περίπου δύο μήνες και σταμάτησε τον Ιούλιο του 1784.
Περιεχόμενο και σημασία
Αν και κανένα αντίτυπο δεν σώζεται μέχρι σήμερα, αναφέρεται πως περιείχε ειδήσεις πολιτικού και στρατιωτικού ενδιαφέροντος, οικονομικές και εμπορικές ενημερώσεις, πληροφορίες για καιρικά φαινόμενα και χρηστικές πληροφορίες για εμπόρους.
Η έκδοση του Βεντότη θεωρείται σημαντική γιατί αποτελεί την πρώτη προσπάθεια δημιουργίας ελληνικού έντυπου δημοσιογραφικού υλικού. Παράλληλα δείχνει την προοδευτική διάθεση της ελληνικής παροικίας να χρησιμοποιήσει τον τύπο για διασύνδεση και πληροφόρηση. Ωστόσο, η έκδοση διακόπηκε, πιθανότατα εξαιτίας πολιτικών πιέσεων από τις οθωμανικές αρχές και την αυστριακή λογοκρισία.
«Εφημερίς» — Η πρώτη σωζόμενη ελληνική εφημερίδα (1790-1797)
Η «Εφημερίς» θεωρείται η πρώτη ελληνική εφημερίδα της οποίας φύλλα έχουν διασωθεί μέχρι σήμερα και η πρώτη που χαρακτηρίζεται ως «εφημερίδα» σε σύγχρονη έννοια. Kυκλοφόρησε στις 31 Δεκεμβρίου 1790 στη Βιέννη από τους αδελφούς Μαρκίδες Πούλιου, εμπόρους- τυπογράφους από τη Σιάτιστα της Μακεδονίας.
Οι αδελφοί αυτοί ήταν πρωτοπόροι στην ελληνική εκδοτική δραστηριότητα στη Βιέννη και είχαν ιδρύσει δικό τους τυπογραφείο για την παραγωγή εντύπων, βιβλίων και εφημερίδων.
Περιεχόμενο και σκοπός
Η «Εφημερίς» δεν ήταν απλώς μια εφημερίδα με τοπικές ειδήσεις αλλά ανέπτυξε ένα πνευματικό, πολιτιστικό και δημοσιογραφικό ρόλο. Συγκεκριμένα, δημοσίευε ειδήσεις από την Ευρώπη, ειδικά για τη Γαλλική Επανάσταση και τα πολιτικά γεγονότα της εποχής, μετέφερε πληροφορίες που ενδιαφέρουν τον Ελληνισμό, ακόμη και στην Οθωμανική επικράτεια, συνέβαλε στη δημιουργία εθνικής συνείδησης και προετοιμασίας του πνευματικού πεδίου που προηγήθηκε της Ελληνικής Επανάστασης.
Η «Εφημερίς» έτσι λειτουργούσε ως μέσο διασύνδεσης και ενημέρωσης των Ελλήνων της Διασποράς και όσων ζούσαν υπό οθωμανική κυριαρχία, αφού τα φύλλα της μεταφέρονταν και κυκλοφορούσαν σε πολλές παροικίες.
Πολιτικές πιέσεις και τέλος
Η πολιτική φύση πολλών αναφορών, ειδικά των έργων που δημοσιεύθηκαν σχετικά με τη Γαλλική Επανάσταση και μεταφράσεις ή αναλύσεις επαναστατικών ιδεών, προκάλεσε τελικά αντιδράσεις. Οι αυστριακές αρχές, κάτω από πίεση της Οθωμανικής διοίκησης, άσκησαν αυστηρό έλεγχο και με την σύλληψη του Ρήγα Φεραίου και του Γεωργίου Μαρκίδη Πούλιου, η εφημερίδα σταμάτησε εντέλει το 1797-1798.
Παρά το τέλος της, η «Εφημερίς» θεωρείται σταθμός στην ελληνική δημοσιογραφία και μια από τις βάσεις του μετέπειτα ελληνικού τύπου.
Οι πρώτες ελληνικές εφημερίδες: «Ερμής ο Λόγιος»
Μετά τις πρώτες εφημερίδες ήρθαν οι πιο φιλολογικές εκδόσεις, που στόχευαν στην πνευματική ενδυνάμωση του Έθνους. Η «Ερμής ο Λόγιος» ήταν μια φιλολογική και επιστημονική επιθεώρηση που εκδόθηκε στη Βιέννη από το 1811 έως το 1821.
Η ιδέα ανήκε στον Αδαμάντιο Κοραή, έναν από τους σημαντικότερους στοχαστές του νεοελληνικού Διαφωτισμού, με σκοπό να δώσει στους Έλληνες μέσα ενημέρωσης που θα συζητούσαν θέματα φιλολογίας, επιστήμης, τέχνης, ιστορίας και μεταφράσεις σύγχρονων ευρωπαϊκών έργων.
Η έκδοση υποστηρίχθηκε από τη Φιλολογική Εταιρεία του Λυκείου Βουκουρεστίου και συμμετείχαν πολλοί λόγιοι της εποχής. Γι’ αυτό διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη μετάδοση των ιδεών του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού στον ελληνικό κόσμο, ενισχύοντας την πνευματική ενότητα και την πολιτιστική αφύπνιση πριν και κατά την ελληνική επανάσταση.
Άλλες σημαντικές πρώιμες ελληνικές εφημερίδες και έντυπα
Η παραγωγή του ελληνικού Τύπου κατά την προεπαναστατική περίοδο δεν περιορίστηκε μόνο στην εμβληματική «Εφημερίς» των Μαρκίδη Πούλιου και στον «Λόγιο Ερμή». Αντιθέτως, ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα παρατηρείται μια αξιοσημείωτη ποικιλομορφία εντύπων, που καλύπτουν ανάγκες ενημέρωσης, παιδείας, φιλολογίας και εμπορικής επικοινωνίας. Τα έντυπα αυτά εκδίδονται κυρίως σε κέντρα της ελληνικής διασποράς, με τη Βιέννη να διατηρεί πρωταγωνιστικό ρόλο, και απευθύνονται σε ένα κοινό εμπόρων, λογίων, κληρικών και μορφωμένων Ελλήνων της εποχής.
«Ειδήσεις δια τα Ανατολικά Μέρη» και «Ελληνικός Τηλέγραφος»
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι τίτλοι «Ειδήσεις δια τα Ανατολικά Μέρη» και «Ελληνικός Τηλέγραφος», που εκδόθηκαν στη Βιέννη κατά τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Πρόκειται για εφημερίδες με έντονο ειδησεογραφικό χαρακτήρα, οι οποίες ανταποκρίνονταν στην αυξανόμενη ανάγκη των Ελλήνων της διασποράς για πληροφόρηση σχετικά με τις πολιτικές εξελίξεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, τα Βαλκάνια, αλλά και την ευρύτερη Ευρώπη.
Οι εκδόσεις αυτές παρείχαν ειδήσεις διπλωματικού και στρατιωτικού περιεχομένου, ενημέρωναν για εμπορικές εξελίξεις και ναυτιλιακά ζητήματα, λειτουργούσαν ως δίαυλος επικοινωνίας ανάμεσα στις ελληνικές παροικίες.
Ο «Ελληνικός Τηλέγραφος», ειδικότερα, υιοθετούσε τον τίτλο ενός σύγχρονου τότε μέσου μετάδοσης πληροφορίας, γεγονός που υποδηλώνει την επιθυμία των εκδοτών να παρουσιάσουν την εφημερίδα ως ταχύ και αξιόπιστο φορέα ειδήσεων. Παρά τους περιορισμούς της εποχής, τέτοιες εκδόσεις συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση πολιτικής συνείδησης και στην καλλιέργεια ενδιαφέροντος για τις διεθνείς εξελίξεις.
Οι πρώτες ελληνικές εφημερίδες: «Φιλολογικός Τηλέγραφος»
Παράλληλα με τις ειδησεογραφικές εφημερίδες, αναπτύχθηκε και ένας ισχυρός φιλολογικός και πνευματικός τύπος, που εξέφραζε το πνεύμα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Μετά το 1811 εμφανίζονται εκδόσεις όπως ο «Φιλολογικός Τηλέγραφος», καθώς και άλλα περιοδικά φιλολογικού και επιστημονικού χαρακτήρα.
Τα φύλλα αυτά δημοσίευαν φιλολογικά δοκίμια και γλωσσικές μελέτες, περιλάμβαναν μεταφράσεις ευρωπαϊκών έργων, προωθούσαν την παιδεία, την επιστήμη και τη φιλοσοφία, έδιναν βήμα σε λόγιους της διασποράς και του ελληνικού χώρου.
Ο ρόλος τους δεν ήταν απλώς εκπαιδευτικός αλλά υπήρξε ιδεολογικός και εθνικός, καθώς καλλιεργούσαν την έννοια της πολιτισμικής ενότητας των Ελλήνων και ενίσχυαν τη συνείδηση μιας κοινής ιστορικής και γλωσσικής ταυτότητας. Μέσα από αυτές τις εκδόσεις, ο ελληνικός κόσμος ερχόταν σε επαφή με τα ρεύματα του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και της νεωτερικότητας.
Συμπεράσματα
Η ιστορία της ελληνικής εφημερίδας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την πνευματική, πολιτική και εθνική πορεία του ελληνικού κόσμου, καθώς η δημιουργία των πρώτων εντύπων δεν υπήρξε απλώς ένα εκδοτικό εγχείρημα αλλά μια πράξη βαθιάς ιστορικής σημασίας. Από την πρώτη, έστω και μη σωζόμενη, προσπάθεια του Γεωργίου Βεντότη στη Βιέννη το 1784 έως την «Εφημερίς» των αδελφών Μαρκίδες Πούλιου (1790–1797), η ελληνόγλωσση εφημερίδα λειτούργησε ως μέσο διάδοσης ιδεών, ενημέρωσης και αφύπνισης ενός υπόδουλου λαού. Η σταθερή κυκλοφορία εντύπων όπως η «Εφημερίς» ανέδειξε τον Τύπο σε βασικό φορέα παιδείας, επιστημονικής γνώσης και πολιτιστικής ανταλλαγής, διευρύνοντας τα πνευματικά όρια του ελληνισμού και ενισχύοντας τη συλλογική του ταυτότητα. Οι εκδόσεις της Βιέννης αποτέλεσαν πνευματική γέφυρα ανάμεσα στην Ευρώπη του Διαφωτισμού και τον ελληνικό κόσμο, καλλιεργώντας την εθνική συνείδηση και προετοιμάζοντας ιδεολογικά το έδαφος για την Ελληνική Επανάσταση. Έτσι, η δημιουργία των εφημερίδων δεν υπηρέτησε μόνο την ενημέρωση, αλλά συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση πολιτικής σκέψης, στη διατήρηση της συλλογικής μνήμης και στη διαχρονική πολιτιστική συνέχεια του ελληνισμού.
Πηγές:
History of Greek Printing. Ανακτήθηκε από www.ascsa.edu.gr . (Τελευταία προβολή: 15.1.2026)
Merkouris, D. (2021). Η εξέλιξη του ελληνικού Τύπου στο ελληνικό κράτος κατά τον 19ο αι. και τις αρχές του 20ου αι. (έως το 1922). Hellenic Open University. Ανακτήθηκε από https://www.researchgate.net . (Τελευταία προβολή: 15.1.2026)
Μαργαριτίδου, Κ. (2019). Ο Ελληνικός τύπος από τον 18ο αιώνα έως σήμερα. Ανακτήθηκε από: www.offlinepost.gr. (Τελευταία προβολή: 15.1.2026)
