Στο παρόν άρθρο θα γίνει μία σύντομη παρουσίαση του 21ου κεφαλαίου από το έργο του Thomas Hobbes Λεβιάθαν. Στο κεφάλαιο αυτό, που φέρει τον τίτλο «Περί της ελευθερίας των υπηκόων» θα αναλυθεί η φυσική ελευθερία ως έννοια και ως κατάσταση, αλλά και η σχέση της με το κράτος. Υπάρχει φυσική ελευθερία εντός του κράτους; Η κυριαρχία του κράτους επί της ζωής και της φυσικής ελευθερίας των πολιτών γνωρίζει περιορισμούς ή αντίστροφα η φυσική ελευθερία και η ζωή εντός του κράτους είναι θεμιτό να περιορίζονται για λόγους δημοσίου συμφέροντος και δημόσιας τάξης; Δύο τα χαρακτηριστικά παραδείγματα, ένα από την αρχαιότητα και ένα από τη σύγχρονη ζωή-επικαιρότητα. Η ελευθερία της Αντιγόνης να θάψει τον αδελφό της, Πολυνείκη, και η ελευθερία του Ερφάν Σολτανί να αντισταθεί σε ένα καθεστώς.
Πριν προχωρήσουμε στην ανάλυση, κρίνεται σκόπιμο να εκθέσουμε το σχήμα του Hobbes για την πορεία της ανθρωπότητας. Πριν από την ίδρυση των κρατών, στον κόσμο επικρατούσε η φυσική κατάσταση, στην οποία ο καθένας είχε τη φυσική ελευθερία να πράττει ό,τι επιθυμεί χωρίς συνέπειες για τον ίδιο, υπήρχε με άλλα λόγια μία πλήρης ελευθερία. Πού οδηγεί, όμως, αυτή η φυσική ελευθερία; Στον αφανισμό και την εξαφάνιση του ανθρώπινου γένους. Έτσι, οι άνθρωποι, προκειμένου να διατηρήσουν την αυτοσυντήρηση του γένους τους, δέχονται να υπογράφουν με τον κυρίαρχο το κοινωνικό συμβόλαιο, με το οποίο, του παραχωρούν κάποιες από τις φυσικές τους ελευθερίες και αυτός (ο κυρίαρχος) υποχρεούται να τους εγγυάται την αυτοσυντήρηση. Με το κοινωνικό συμβόλαιο δημιουργείται το κράτος, ως φορέας εξουσίας.
Φυσική ελευθερία: ορισμός
Ο Hobbes στο κεφάλαιο XΧI(21) εισάγει τον ορισμό της φυσικής (κυριολεκτικής) ελευθερίας. «Ελευθερία είναι η απουσία αντίστασης (εξωτερικά εμπόδια) στην κίνηση» και αναφέρεται αποκλειστικά σε «σώματα», σε οτιδήποτε άλλο η λέξη «ελευθερία» χρησιμοποιείται καταχρηστικά. Έτσι, ελεύθερος για τον Hobbes είναι αυτός που δεν παρεμποδίζεται να πράττει ό,τι θέλει από τα πράγματα που είναι ικανός, χάρη στη δύναμη και στο νου του. Ο Hobbes εντοπίζει την παραπάνω έννοια της ελευθερίας, κυρίως, στη φυσική κατάσταση. Σε αυτή ο καθένας είναι ελεύθερος να πράττει οτιδήποτε προκειμένου να διατηρήσει ασφαλή τη σωματική του ακεραιότητα.
Λίγο παρακάτω ο Άγγλος φιλόσοφος θα πει «Ο φόβος συμβιβάζεται με την ελευθερία». Ο φόβος αποτελεί το κίνητρο για τη δημιουργία του κοινωνικού συμβολαίου, καθώς επίσης και για την τήρησή του. Οι άνθρωποι, αν και είναι ελεύθεροι να μην επιτελέσουν ορισμένες πράξεις εντός της πολιτικής κοινότητας, τελικά προβαίνουν στην πραγματοποίησή τους από υποχρέωση και υποταγή, επειδή φοβούνται τις συνέπειες που θα επέλθουν στη περίπτωση που τις αγνοήσουν. Όπως θα πει και παρακάτω ο Hobbes, οι νόμοι είναι αδύναμοι, αφού έχουμε την ελευθερία να μην τους υπακούσουμε, αλλά είναι και ανθεκτικοί, διότι είναι επικίνδυνη η παράβασή τους.
Αλλά, επίσης, ο «Ο φόβος συμβιβάζεται (και) με την αναγκαιότητα». Ο Hobbes θεωρεί ότι η ελευθερία του πράττειν ισούται με τη αναγκαιότητα του πράττειν κατά βούληση του Θεού. Θεωρεί ότι η ελευθερία και η αναγκαιότητα δεν είναι ασυμβίβαστες Αυτό το στηρίζει στο εξής επιχείρημά του. Κάθε ελεύθερη πράξη του ανθρώπου πηγάζει από τη βούλησή του, άρα και από την ελευθερία του, αλλά επειδή πίσω από κάθε πράξη κρύβεται και μια αλυσίδα αιτιών με πρώτο κρίκο τον ίδιο τον Θεό, πηγάζουν και από την αναγκαιότητα. Επομένως, ο άνθρωπος πράττει τελικά αυτό που η θέλησή του είναι καθορισμένη να επιθυμήσει.
Ταυτόχρονα με τη συγκρότηση της πολιτικής κοινότητας/κράτους, «κατασκευάστηκαν» και τα τεχνητά δεσμά (θετικό δίκαιο), ήτοι οι νόμοι. Οι άνθρωποι περιόρισαν τη φυσική ελευθερία τους, με σκοπό να εξασφαλίσουν την ειρήνη και την αυτοσυντήρησή τους. Με άλλα λόγια μπορούμε να πούμε ότι οι υπήκοοι έχουν εκχωρήσει τη φυσική ελευθερία τους στον Κυρίαρχο. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο των νόμων ο Hobbes θα μιλήσει για την ελευθερία των υπηκόων πλέον. Οι υπήκοοι θεωρούνται «ελεύθεροι», εντός της πολιτικής κοινότητας, μόνο για όσα δεν έχουν ορίσει οι νόμοι. Μπορούν να πράξουν, δηλαδή, σύμφωνα με την κρίση τους, μόνο σε όσα δεν έχουν ρυθμιστεί από τον Κυρίαρχό τους. O Κυρίαρχος δεν μπορεί να επέμβει στην προσωπική τους ζωή. Εδώ ίσως παρουσιάζεται ένα μικρό πεδίο που θυμίζει τη φυσική κατάσταση του Hobbes, εντός της πολιτικής κοινότητας.
Για όσα, όμως, έχει ρυθμίσει ο Κυρίαρχος και θεωρεί σωστά για την ειρήνη και την αυτοσυντήρησή τους, οι υπήκοοι είναι υποχρεωμένοι να τα αποδεχτούν και να περιορίσουν τη φυσική τους ελευθερία σαν να ήταν αυτοί που τα έχουν ορίσει, όπως και το δικαίωμα ζωής και θανάτου που διατηρεί ο Κυρίαρχος επί των υπηκόων του, χωρίς ταυτόχρονα να διαπράττει αδικοπραξία, αφού οι ίδιοι είναι αυτεξούσιοι εντολοδότες. Οι υπήκοοι, δηλαδή, δεν μπορούν ούτε να υποστούν αδικία από τον Κυρίαρχό τους, ούτε να κρίνουν τις πράξεις του. Για αυτό και δίκαια τιμωρούνται από τον Κυρίαρχο, αν το κρίνει σκόπιμο για την ειρήνη. Το μόνο όμως δικαίωμα που διατηρούν οι υπήκοοι, μέσα σε αυτό το πλαίσιο επιβολής ποινών από τον Κυρίαρχο, είναι αυτό της θεμελιώδους ελευθερίας στην αυτοάμυνα– αντίσταση της ποινής που θα εφαρμοστεί. Μπορεί, δηλαδή, ένας υπήκοος να αντισταθεί στην απόφαση του Κυρίαρχου, με σκοπό να αποφύγει τη θανάτωσή του. Είναι σαφές ότι ο υπήκοος, παρότι συναίνεσε στη συγκρότηση της πολιτικής κοινότητας και αποδέχθηκε τις πράξεις του Κυρίαρχού του, μπορεί να επιλέξει την έξοδο από την πολιτική κοινότητα, αφού θεωρείται πιο πιθανή η αυτοσυντήρησή του εκτός της πολιτικής κοινότητας, καθώς εντός της επέρχεται η θανάτωσή του (λόγω ποινής από τον Κυρίαρχο).
Επίσης, μέσα στο πλαίσιο των ελευθεριών του εντάσσεται και το δικαίωμά του να μην ομολογήσει πιθανό έγκλημά του, αν δεν του δοθεί πρώτα συγχώρεση, αφού δεν είναι υποχρεωμένος να κατηγορήσει και κατ’ επέκταση να θανατώσει τον εαυτό του. Επομένως, καθίσταται σαφές ότι κανείς δεν μπορεί να απεμπολήσει το δικαίωμά του στην αυτοάμυνα, καθώς αποτελεί τον σκοπό (αυτοσυντήρηση), που το άτομο συγκρότησε και εισήλθε στην πολιτική κοινότητα και μεταβίβασε την φυσική ελευθερία του. Επίσης να θυμίσω ότι το δικαίωμα της αυτοάμυνας δε μεταβιβάζεται, όχι μόνο λόγω της βούλησης του υπηκόου, αλλά διότι θα θεωρηθεί άκυρη και η σύμβαση (το κοινωνικό συμβόλαιο).
Ο υπήκοος επιπροσθέτως έχει και τη δυνατότητα να ασκήσει δίωξη κατά του Κυρίαρχου εξαιτίας μίας πράξης του. Αυτό θα συμβεί μόνο στην περίπτωση που ο Κυρίαρχος θα επικαλεστεί την ισχύ των νόμων και όχι τη δική του δύναμη και εξουσία. Στην περίπτωση αυτή ο υπήκοος μπορεί να καταφύγει στη δικαιοσύνη, αφού ο Κυρίαρχος προσπάθησε να επιβάλει την άποψή του μέσω των νόμων, σαν να ήταν ο ίδιος υπήκοος, και όχι μέσω της δύναμής του, στην οποία κανείς δεν μπορεί να αντιταχθεί. Άρα, ο υπήκοος μπορεί να ζητήσει εκδίκαση της υπόθεσής του και μια ετυμηγορία σύμφωνη με τον νόμο, όπως μας λέει και ο Hobbes.
Εν κατακλείδι θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι υπήκοοι έχουν την ελευθερία να πράττουν, εντός της πολιτικής κοινότητας, σε δύο περιπτώσεις. Η πρώτη περίπτωση είναι αυτή της αυτοσυντήρησή τους. Οι υπήκοοι δύνανται να καταφεύγουν σε οποιαδήποτε μέτρα προκειμένου να εξασφαλίσουν και να συντηρήσουν το αναφαίρετο δικαίωμα στη ζωή τους, ακόμα και αν αυτό αντιβαίνει τους νόμους και επισύρει «ποινές». Η δεύτερη περίπτωση είναι σχετική με το πόσο είναι επιζήμια μια πράξη των υπηκόων. Αν η πράξη τους δεν βλάπτει τη σύμβαση και κατ’ επέκταση την ίδια την πολιτική κοινότητα, τότε είναι ελεύθεροι να την πραγματοποιήσουν.
Βιβλιογραφία
Ζαν-Μισέλ, Μπενιέ. (2001). Ιστορία της Νεωτερικής και Σύγχρονης Φιλοσοφίας: Φυσιογνωμίες και Έργα. Εκδόσεις Καστανιώτη: Αθήνα.
Στυλιανού, Α. (2013). Θεωρίες Κοινωνικού Συμβολαίου. Από τον Γκρότιους στον Ρουσσώ. Ελληνικές Εκδόσεις: Αθήνα.
Χόμπς, Τόμας. (1989). Λεβιάθαν ή Ύλη, μορφή και εξουσία μιας εκκλησιαστικής και λαϊκής κοινότητας. Γνώση: Αθήνα.
