Πηγή εικόνας: Jack Delano / Library of Congress
Η εκούσια άμβλωση αποτελεί ένα φαινόμενο που συνοδεύει την ανθρώπινη πορεία από τα πρώτα στάδια της οργανωμένης ζωής, όπως αποκαλύπτουν αρχαιολογικές και ανθρωπολογικές μαρτυρίες που καταγράφουν προσπάθειες ελέγχου των γεννήσεων ήδη πριν από την καθιέρωση της γραφής. Η άμβλωση στην αρχαιότητα συνδέθηκε με ποικίλες πρακτικές. Από τη χρήση φυτικών και φυσικών ουσιών έως τεχνικές που στόχευαν στην αποτροπή ή τη διακοπή της κύησης, ενώ η τελική απόφαση συχνά δεν βρισκόταν στα χέρια της γυναίκας, αλλά καθοριζόταν από τον άνδρα ή την κοινότητα. Η άμβλωση στην αρχαιότητα, δεν απαντά μόνο στις πρώιμες μεθόδους των κοινωνιών, αλλά και σε μια διαχρονική κοινωνική πραγματικότητα: τη συνεχή διαπραγμάτευση γύρω από το δικαίωμα της γυναίκας να ορίζει το σώμα και τη ζωή της, ένα ζήτημα που εξακολουθεί να απασχολεί έντονα τον δημόσιο διάλογο.
Πρωτόγονες κοινωνίες και πρώιμες τεχνικές διακοπής κύησης
Η μελέτη των πρώτων ανθρώπινων κοινοτήτων αποκαλύπτει ότι η άμβλωση στην αρχαιότητα συνδέθηκε με ένα ευρύ και συχνά σκληρό φάσμα πρακτικών, όπως καταγράφει ο Taussig στην ανασκόπησή του. Οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνταν περιλάμβαναν τραύματα στην κοιλιακή χώρα, τη λήψη ισχυρών εκτρωτικών ουσιών από το στόμα και την εισαγωγή ξένων σωμάτων στη μήτρα, μεθόδους αντισύλληψης και τεχνικές που συναντώνταν σε φυλές της Παραγουάης, της Αφρικής, της Τουρκίας, της Ινδίας, της Κεϋλάνης, της Ιαπωνίας και μεταξύ των ιθαγενών της Βόρειας Αμερικής. Οι λόγοι που οδηγούσαν σε αυτές τις πρακτικές ήταν κυρίως οικονομικοί, ενώ παράγοντες όπως η πολύ μικρή ή πολύ μεγάλη μητρική ηλικία και ο φόβος κοινωνικής κατακραυγής για τις ανύπαντρες γυναίκες έπαιζαν επίσης καθοριστικό ρόλο.
Η άμβλωση στην αρχαιότητα τεκμηριώνεται και μέσα από τις πρώτες καταγεγραμμένες συνταγές εκτρωτικών σκευασμάτων, όπως εκείνη του Κινέζου αυτοκράτορα Shen Nung (2736–2696 π.Χ.), που περιλάμβανε υδράργυρο και βασιζόταν στη μαγική αντίληψη ότι «κάτι γλιστερό» θα βοηθούσε το έμβρυο να αποβληθεί. Παράλληλα, αιγυπτιακά κείμενα όπως ο Πάπυρος Ebers περιγράφουν μείγματα από χουρμάδες, κρεμμύδια, μέλι και καρπό ακάνθου για τοπική εφαρμογή στο αιδοίο, ενώ βαβυλωνιακές πηγές απαριθμούν παράγοντες που μπορούσαν να προκαλέσουν πρόωρο τοκετό. Οι αναφορές αυτές φωτίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι πρώτοι πολιτισμοί προσέγγιζαν τη διακοπή της κύησης, συνδυάζοντας εμπειρικές γνώσεις, κοινωνικές ανάγκες και πολιτισμικές πεποιθήσεις.
Η άμβλωση στην αρχαία Ελλάδα: ιατρικές πρακτικές, φιλοσοφικές και λογοτεχνικές προσεγγίσεις
Η άμβλωση στην αρχαιότητα αποκτά ιδιαίτερη πολυπλοκότητα στο ελληνικό πλαίσιο, καθώς οι σωζόμενες πηγές αποκαλύπτουν τόσο την ευρεία εφαρμογή της όσο και τον έντονο θεωρητικό διάλογο γύρω από αυτήν. Οι φιλόσοφοι Πλάτων και Αριστοτέλης υποστήριζαν τη ρύθμιση των γεννήσεων μέσω της άμβλωσης, θεωρώντας ότι το κράτος όφειλε να καθορίζει τον αριθμό των παιδιών ανά οικογένεια και να επιτρέπει τη διακοπή κύησης όταν αυτός ξεπερνιόταν. Στο φιλοσοφικό επίπεδο, ο Πλάτων αναγνωρίζει την άμβλωση ως μέρος της μαιευτικής τέχνης, ενώ ο Αριστοτέλης θέτει ως όριο νομιμότητας την απόκτηση αίσθησης και ζωής από το έμβρυο.
Οι Ἰατρούσαι, μια ειδική τάξη μαιών, πραγματοποιούσαν συχνά αμβλώσεις χωρίς ιδιαίτερο ηθικό προβληματισμό, εφόσον η διαδικασία λάμβανε χώρα πριν θεωρηθεί ότι το έμβρυο «αισθάνεται» ζωή. Ωστόσο, υπήρχαν και αντίθετες φωνές, όπως ο ρήτορας Λυσίας, ο οποίος έθεσε το κρίσιμο ερώτημα του πότε το έμβρυο καθίσταται έμψυχο, ενώ οι γιατροί της εποχής εξέφραζαν επιφυλάξεις λόγω των επιπλοκών που προκαλούσαν οι πρωτόγονες τεχνικές.
Στα ιατρικά κείμενα που αποδίδονται στον Ιπποκράτη, όπως το Περί Γυναικείων Νόσων, περιγράφονται πολυάριθμες αμβλωτικές θεραπείες —από καθαρτικά και εμετικά έως φυτικά σκευάσματα με σίλφιο, φλισκούνι και αγνή— καθώς και πεσσοί που ασκούσαν πίεση στη μήτρα. Αναφέρεται ακόμη η χρήση έντονης σωματικής δραστηριότητας, όπως το «Λακεδαιμονικό άλμα», για την πρόκληση αποβολής στα πρώιμα στάδια. Μέσα από τη λογοτεχνία και τη δραματουργία διασώζονται μαρτυρίες για την πρακτική των αμβλώσεων στην αρχαία ελληνική κοινωνία. Ενδεικτικά, στο θεατρικό έργο Λυσιστράτη του Αριστοφάνη, που γράφτηκε το 411 π.Χ., γίνεται αναφορά σε μια ελκυστική νεαρή γυναίκα ως «καλλωπισμένη και αρωματισμένη με φλισκούνι», ένα φυτό στο οποίο αποδίδονταν αμβλωτικές ιδιότητες κατά την αρχαιότητα.
Παρά τις σχετικές αναφορές, τα φυτά και οι βοτανικές ουσίες είναι δυνατόν να έχουν τοξικές επιδράσεις, ενώ δεν υπάρχουν τεκμηριωμένες αποδείξεις που να επιβεβαιώνουν την αποτελεσματικότητα των ιστορικών μεθόδων πρόκλησης άμβλωσης.
Η άμβλωση στη ρωμαϊκή περίοδο και η μετατόπιση της αντίληψης με τον Χριστιανισμό
Κατά τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, η άμβλωση στην αρχαιότητα αποτελούσε μια ευρέως διαδεδομένη πρακτική, η οποία εφαρμοζόταν κυρίως μέσω απόξεσης, με υψηλό όμως κίνδυνο σοβαρών επιπλοκών, όπως διάτρηση της μήτρας, σήψη και συχνά θάνατο. Παράλληλα, η χρήση ισχυρών καθαρτικών και καυστικών κολπικών διαλυμάτων αύξανε ακόμη περισσότερο τη θνησιμότητα, χωρίς ωστόσο να περιορίζει την εξάπλωση της πρακτικής, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις επιδιωκόταν ακόμη και για λόγους αισθητικής, όπως η διατήρηση της σιλουέτας.
Η αντίληψη γύρω από την άμβλωση μεταβλήθηκε ριζικά με την άνοδο του Χριστιανισμού, ο οποίος εισήγαγε την έννοια της «εγκληματικής» άμβλωσης, θεωρώντας τη διακοπή κύησης φόνο σε οποιοδήποτε στάδιο της εμβρυϊκής ανάπτυξης. Οι χριστιανοί θεολόγοι υποστήριζαν ότι «το έμβρυο κατέχει ψυχή από τη στιγμή που το ωάριο διαπερνάται από το σπερματοζωάριο», μια θέση που επηρέασε βαθιά τη μετέπειτα ευρωπαϊκή και πρώιμη αμερικανική νομοθεσία. Η αυστηροποίηση αυτή αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στη Δίαιτα της Βορμς (1521), όπου η άμβλωση τιμωρούνταν όπως ο φόνος, συχνά με σταύρωση, ενώ η περίπτωση της Γαλλίδας μαίας Κωνσταντίνης, η οποία βασανίστηκε και απαγχονίστηκε για την εκτέλεση άμβλωσης, καταδεικνύει την ακραία ποινικοποίηση της πρακτικής. Ωστόσο, τέτοιες διώξεις παρέμειναν σχετικά σπάνιες, καθώς οι πόλεμοι και οι ασθένειες διατηρούσαν τον πληθυσμό σε χαμηλά επίπεδα, περιορίζοντας την ανάγκη για αυστηρή εφαρμογή των νόμων.
Νομοθετικές εξελίξεις και μεταβαλλόμενες κοινωνικές αντιλήψεις στη νεότερη εποχή
Η πορεία της άμβλωσης από τη Βιομηχανική Επανάσταση έως τον 20ό αιώνα αποκαλύπτει μια περίοδο έντονων μεταβολών, όπου η άμβλωση στην αρχαιότητα λειτουργεί ως ιστορικό υπόβαθρο για να κατανοήσουμε τις σύγχρονες νομοθετικές και κοινωνικές συγκρούσεις. Με τη βελτίωση της δημόσιας υγείας και τη μείωση της παιδικής θνησιμότητας, η ανάγκη ελέγχου των γεννήσεων οδήγησε σε αυξημένη χρήση της άμβλωσης, γεγονός που προκάλεσε την αυστηροποίηση των νόμων τόσο στην Ευρώπη όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Στην Αγγλία, οι ποινές κυμαίνονταν από θανατική καταδίκη μετά την «κίνηση» του εμβρύου έως πολυετή φυλάκιση κατά τη βικτωριανή περίοδο, ενώ σταδιακά οι νομοθεσίες χαλάρωσαν, επιτρέποντας από το 1938 την άμβλωση για λόγους υγείας της μητέρας και από το 1967 για κάθε περίπτωση όπου η συνέχιση της κύησης θεωρούνταν πιο επικίνδυνη από τη διακοπή της. Παρόμοιες εξελίξεις σημειώθηκαν και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, αν και μέχρι το 1969 μεγάλο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού εξακολουθούσε να μην έχει πρόσβαση σε νόμιμη άμβλωση. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1960, χώρες όπως η Κίνα, η Ιαπωνία, η ΕΣΣΔ και τα σκανδιναβικά κράτη υιοθέτησαν πιο φιλελεύθερες πολιτικές, επιτρέποντας την άμβλωση για ευρείς ιατρικούς και κοινωνικούς λόγους.
Η μεταστροφή της ιατρικής και κοινωνικής στάσης απέναντι στην άμβλωση ενισχύθηκε καθοριστικά από γεγονότα που συγκλόνισαν τη δημόσια υγεία, όπως οι τραγικές συνέπειες της θαλιδομίδης και η εκτεταμένη επιδημία ερυθράς του 1964 στις Ηνωμένες Πολιτείες. Χιλιάδες γυναίκες βρέθηκαν αντιμέτωπες με τον κίνδυνο να γεννήσουν παιδιά με σοβαρές συγγενείς ανωμαλίες, γεγονός που ανέδειξε την ανάγκη για ασφαλείς, ιατρικά ελεγχόμενες επιλογές.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το 1966 ψηφίστηκαν οι πρώτοι νόμοι που διεύρυναν τις ενδείξεις για θεραπευτική άμβλωση, ακολουθώντας συχνά το πρότυπο του American Law Institute (1962). Το μοντέλο αυτό επέτρεπε τη διακοπή κύησης όταν απειλούνταν η σωματική ή ψυχική υγεία της γυναίκας, όταν υπήρχε υψηλή πιθανότητα σοβαρών εμβρυϊκών ανωμαλιών ή όταν η εγκυμοσύνη προέκυπτε από βιασμό ή αιμομιξία. Παράλληλα, θεσπίστηκαν συγκεκριμένες προϋποθέσεις για την πραγματοποίηση των αμβλώσεων, όπως όρια ηλικίας κύησης και η απαίτηση οι επεμβάσεις να γίνονται σε νοσοκομειακά περιβάλλοντα.
Μέχρι το 1970, πολιτείες όπως η Αλάσκα, η Χαβάη, η Νέα Υόρκη και η Ουάσινγκτον προχώρησαν σε νόμους «κατάργησης» των ενδείξεων, μετατοπίζοντας το βάρος από το γιατί στην πώς της διαδικασίας. Ωστόσο, οι μεγάλες διαφορές μεταξύ των πολιτειών δημιουργούσαν σύγχυση και ανισότητες στην πρόσβαση, γεγονός που κατέστησε αναγκαία την παρέμβαση του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ για την ενοποίηση του νομικού πλαισίου.
Η εδραίωση των αμβλώσεων στη σύγχρονη Ευρώπη και η ελληνική πραγματικότητα
Η πορεία προς τη νομιμοποίηση και την εδραίωση των αμβλώσεων στην Ευρώπη υπήρξε σταδιακή, αλλά βαθιά καθοριστική για τη διαμόρφωση των σύγχρονων αντιλήψεων γύρω από τα αναπαραγωγικά δικαιώματα. Από τις πρώτες φιλελεύθερες νομοθεσίες στη Σκανδιναβία και τη Μεγάλη Βρετανία έως τις μεταρρυθμίσεις στη Γαλλία, τη Γερμανία και τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες, η ήπειρος οδηγήθηκε σε ένα πλαίσιο όπου η πρόσβαση στην άμβλωση αναγνωρίζεται ως στοιχείο δημόσιας υγείας και αυτοδιάθεσης. Η άμβλωση στην αρχαιότητα λειτουργεί εδώ ως ιστορικό υπόβαθρο, αποκαλύπτοντας πως η ανάγκη για έλεγχο της αναπαραγωγής υπήρξε διαχρονική, ενώ η σύγχρονη Ευρώπη επέλεξε να την εντάξει σε ένα θεσμικά κατοχυρωμένο πλαίσιο.
Πηγή Εικόνας: askiarchives.eu
Στην Ελλάδα, η νομιμοποίηση των αμβλώσεων το 1986 με τον νόμο 1609 αποτέλεσε κομβικό σημείο, αν και συνοδεύτηκε από έντονη πολιτική και κοινωνική αντιπαράθεση. Παρά την εδραίωση του δικαιώματος για περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες, η δημόσια συζήτηση εξακολουθεί να αναμοχλεύεται από συντηρητικές φωνές που επαναφέρουν ζητήματα ηθικής και προστασίας του εμβρύου. Η ευρωπαϊκή εμπειρία, ωστόσο, δείχνει ότι η κατοχύρωση της πρόσβασης στην άμβλωση αποτελεί θεμέλιο για την ισότητα και την υγεία των γυναικών, επιβεβαιώνοντας πως η ιστορική διαδρομή —από την άμβλωση στην αρχαιότητα έως τις σύγχρονες νομοθεσίες— παραμένει ζωντανή και εξελισσόμενη.
Πηγές Άρθρου
Calhoun, B., Rooney, B.C. (2003) Induced Abortion and Risk of Later Premature Births. Journal of American Physicians and Surgeons, 8(2).
Green, K.W. & Resnik, R. (1977) The abortion issue: Past, present and future. Current Problems in Pediatrics, 7(10), pp. CO1–44.
Halkias, A. (2004) The empty cradle of democracy: Sex, abortion, and nationalism in modern Greece. Duke University Press.
Tsakiridis, I., Mamopoulos, A., Athanasiadis, A. & Dagklis, T. (2020) Trends in induced abortions in Greece: A cross-sectional study. Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology, 33(2), pp. 149–152.
Tucak, I. & Blagojević, A. (2020) Abortion in Europe. EU and Comparative Law Issues and Challenges Series (ECLIC), 4, pp. 1135–1174.
Whittum, M. & Rapkin, R. (2022) History of abortion legislation in the United States. Journal of Gynecologic Surgery, 38(5), pp. 320–323.
Ziegler, M. (2015) After Roe: The lost history of the abortion debate. Harvard University Press.
Ζηρογιάννης, Π.Ν. (2016) Η θέση του γιατρού στην κοινωνία: Προτρεπτικοί λόγοι προς νέους γιατρούς. Αθήνα: Εταιρεία Διάδοσης Ιπποκρατείου Πνεύματος.
