Ο Ηνίοχος των Δελφών, σύμφωνα με τους μελετητές, είναι ένας νεαρός αγένειος αρματηλάτης ο οποίος απεικονιζόταν να οδηγεί ένα άρμα με τέσσερα άλογα. Από το αρχικό αφιέρωμα, όμως, σώζεται το σώμα και κάποια θραύσματα από το άρμα και τα άλογα. Βρέθηκε θαμμένος στα βάθη τoυ δελφικού ιερού. Σήμερα βρίσκεται και εκτίθεται στο αρχαιολογικό μουσείο Δελφών. Έχει την δύναμη να συναρπάζει και ταυτόχρονα να σαγηνεύει. Είναι ένα αριστούργημα. Ο Ηνίοχος αποτελεί ένα αντιπροσωπευτικό και συγχρόνως αναμφισβήτητο δείγμα του κάλλους και του μέτρου, έτσι όπως αντιλαμβάνονταν οι αρχαίοι Έλληνες αυτές τις δύο έννοιες. Ποιος, όμως, ήταν πραγματικά ο Ηνίοχος; Ποιος ήταν ο άνθρωπος ο οποίος τον φιλοτέχνησε; Γιατί κάποιος δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα τον αναθέτη; Μήπως υπήρχαν κι άλλοι ηνίοχοι εκτός του γνωστού; Τι είναι αυτό το οποίο ελκύει την ψυχή του θεατή;
Ανασκαφές και Ευρήματα
Αρχικά, η γαλλική αρχαιολογική σχολή ξεκίνησε τις εργασίες στα τέλη του 19ου αι. Αποσκοπούσε στην εύρεση του Ηνιόχου και στην αποκάλυψη του ιερού των Δελφών. Ο Theophile Homolle υπήρξε ο επικεφαλής του ανασκαφικού προγράμματος. Στη συνέχεια, τα σημαντικότερα ευρήματα τα οποία αποκάλυψε η έρευνα ήταν ο κορμός του αγάλματος, η κεφαλή, σκέλη από άλογα και μία οπλή. Επίσης ανέσυρε διάφορα θραύσματα από το άρμα, έναν βραχίονα ο οποίος κρατά με τα δάχτυλά του έναν ιμάντα, και μία ενεπίγραφη βάση σε τμήματα. Ο ανασκαφέας, μέσα από τις έρευνές του στα ευρήματα, υποστηρίζει πως κάποιος πρέπει να τα μελετά όλα μαζί διότι αποτελούν μέρη του ίδιου συγκροτήματος. Όμως, η οπλή ίσως να ανήκει σε άλλο συγκρότημα.
Χρονολόγηση Ηνιόχου
Σύμφωνα με τις αναλύσεις, οι επιστήμονες τοποθετούν τον Ηνίοχο χονδρικά την δεκαετία του 480-470 πΧ. Ο Βαλαβάνης προτείνει το 474 ή το 470 πΧ. Εντούτοις, ο Rolley υποδεικνύει μια πιο σαφή χρονολόγηση. Προσδιορίζει με ακρίβεια το γλυπτό στο 466 πΧ. Προβάλλει το επιχείρημα ότι ο Ιέρωνας, τύραννος της Γέλας και των Συρακουσών, κέρδισε, βάσει πηγών, τρείς φορές σε ιππικά αγωνίσματα στους Δελφούς. Ο Ιέρωνας ήταν βέβαιος για την νίκη του. Επομένως, ίσως να είχε παραγγείλει την φιλοτέχνηση ενός ηνιόχου. Ωστόσο δεν πρόλαβε να τον δει ολοκληρωμένο λόγω του θανάτου του το 476 πΧ. Επομένως, ίσως να ολοκλήρωσε το έργο ο αδελφός του Πολύζαλος.
Θεωρίες για τον αναθέτη
Οι επιστήμονες διαφωνούν για τον αναθέτη του Ηνιόχου. Πολλοί προτείνουν τον Πολύζαλο, τύραννο των Συρακουσών, βασιζόμενοι σε σχετική επιγραφή. Ωστόσο αυτό μπορεί να το εκλάβει κανείς ως εικασία παρά βεβαιότητα. Δεν κατόρθωσε να αποδείξει κανείς ακόμη αν το συγκεκριμένο πρόσωπο υπήρξε τύραννος σε κάποια πόλη και αθλητής σε ιππικά αγωνίσματα πανελλήνιων ιερών.
Κατόπιν, ο Adornato υποστηρίζει πως το όνομα του Πολύζαλου είναι μεγάλο για να χωρέσει. Επομένως, ίσως ο δημιουργός να είχε χαράξει αρχικά κάποιο από τα ονόματα των δύο μεγαλύτερων αδελφών του, του Γέλωνα ή του Ιέρωνα. Συνεπώς, κάποιος είχε αλλοιώσει το κείμενο της επιγραφής. Επιπροσθέτως, ο Πολύζαλος δεν είχε καλές σχέσεις με τα αδέλφια του. Ίσως να θέλησε να οικειοποιηθεί τη νίκη του Ιέρωνα και το αφιέρωμα, μετά τον θάνατο του αδελφού του. Επομένως, αξίζει κανείς να μελετήσει την άποψη του Adornato διότι ανατρέπει τη θεωρία για τον αναθέτη, εφόσον ισχύει.
Σύμφωνα με τον ίδιο μελετητή, η βάση και το γλυπτό πιθανόν να μην ανήκαν στο ίδιο αφιέρωμα. Οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν κι άλλα θραύσματα κάτω από τον ναό του Απόλλωνα. Αυτά δεν παρουσιάζουν εικονιστικές και τεχνοτροπικές ομοιότητες με τον Ηνίοχο και τη βάση. Ίσως να υπήρχαν κι άλλοι ηνίοχοι εκτός του γνωστού. Παρόλα αυτά, η έρευνα απέδειξε ότι υπήρχαν πολλά αφιερώματα προκειμένου να δοξάσουν πολιτικά και αθλητικά κατορθώματα. Οι διάφοροι σεισμοί τα έθαψαν στο έδαφος, γι’ αυτό και τα έσωσαν.
Ηνίοχος των Δελφών: εικονογραφία και τεχνοτροπία
Ο Ηνίοχος των Δελφών αποπνέει ήθος και συγχρόνως ισορροπία. Σύμφωνα με τα σχέδια, εικονιζόταν μετά το τέλος του αγώνα, πραγματοποιώντας τον γύρο του θριάμβου. Αυτό μπορεί εύκολα να το αντιληφθεί κανείς από το γεγονός ότι βρίσκεται σε ήρεμη στάση. Ακόμη, ο καλλιτέχνης δεν το δημιούργησε για να αναδείξει αλαζονεία αλλά αυτοπεποίθηση. Αυτό αποδεικνύει τις πεποιθήσεις των αρχαίων Ελλήνων για την ηθική και το μέτρο στην ζωή.
Επιπλέον, αν παρατηρήσει προσεκτικά κάποιος τα μάτια, θα διαπιστώσει ότι είναι ένθετα. Αυτό σημαίνει ότι ο δημιουργός τα φιλοτέχνησε από ημιπολύτιμους λίθους. Έτσι, μπορούν να ελκύουν τον θεατή και συγχρόνως να τον γοητεύουν. Επομένως, με βάση τα παραπάνω, μπορεί να διαπιστώσει ο οποιοσδήποτε ότι ο Ηνίοχος μαγνητίζει όχι μόνο τα βλέμματα αλλά και τις ψυχές.
Επιπροσθέτως, ο καλλιτέχνης δημιούργησε τον Ηνίοχο από χαλκό. Αποτελεί ένα από τα σπάνια σωζόμενα πρωτότυπα αγάλματα τέτοιου υλικού. Είχε ντύσει το σώμα μ’ έναν βαρύ ποδήρη χιτώνα, χαρακτηριστικό στοιχείο των ηνιόχων. Ακόμη, ο χιτώνας έχει βαθιές και συγχρόνως μακριές πτυχώσεις. Τις σκάλισε με τέτοιο τρόπο ώστε να μοιάζουν με ραβδώσεις ιωνικού κίονα.
Επίσης, αν παρατηρήσει κάποιος την πλάτη και τα σημεία κάτω από τις μασχάλες του Ηνιόχου, θα διαπιστώσει ότι υπάρχουν ραφές. Αυτό το στοιχείο είναι σπάνιο στην αρχαία ελληνική γλυπτική. Κατά την διάρκεια της αρματοδρομίας, οι ηνίοχοι φορούσαν χιτώνα με ραφές ώστε να μην παρέσερνε ο άνεμος το ένδυμά τους. Ωστόσο, δεν μπορεί να διακρίνει εύκολα κανείς το σταθερό από το άνετο πόδι διότι ο χιτώνας τα καλύπτει. Τέλος, ο δημιουργός είχε στρέψει ελαφρά το κεφάλι προς τα δεξιά, γεγονός το οποίο μαρτυρά την κίνηση του βλέμματός του.
Ο δημιουργός
Οι αρχαιολόγοι έχουν προτείνει πολλά ονόματα έως σήμερα αλλά δυσκολεύονται να επιβεβαιώσουν ή να απορρίψουν κάποιο από αυτά. Ο Πυθαγόρας ο Ρήγιος κυριαρχεί μέχρι τώρα στην έρευνα. Όμως, ελάχιστα στοιχεία γνωρίζουν γι’ αυτόν. Επίσης, υποδεικνύουν τα ονόματα του Κριτίου και του Κάλαμι. Επιπλέον, ως προς την τοποθεσία προέλευσής του, μερικοί ερευνητές , όπως ο Adornato, υποστηρίζουν ότι κάποιο πελοποννησιακό εργαστήριο το φιλοτέχνησε. Συγκεκριμένα, αναφέρουν το Άργος, ενώ άλλοι, όπως οι Homolle και Chamoux, ισχυρίζονται πως αποτελεί προϊόν αττικού εργαστηρίου.
Επίλογος
Ο Ηνίοχος των Δελφών αποτελεί ένα μοναδικό έργο της αρχαίας ελληνικής τέχνης. Όποιος τον παρατηρήσει προσεκτικά, θα διαπιστώσει ότι κρύβει μια σπάνια ομορφιά η οποία θα τον ελκύσει. Το πιο εντυπωσιακό, όμως, είναι ότι ο χρόνος κατάφερε, τουλάχιστον το σώμα, όχι μόνο να το σώσει αλλά και να το διατηρήσει σε καλή κατάσταση. Ωστόσο πολλά ερωτήματα σχετικά με το γλυπτό παραμένουν αναπάντητα για τα οποία η αρχαιολογία καλείται να δώσει λύσεις σε βάθος χρόνου.
Πηγές άρθρου:
Βαλαβάνης, Π. (2017), Ιερά και αγώνες στην αρχαία Ελλάδα: Ολυμπία, Δελφοί, Ισθμία, Νεμέα, Αθήνα. Αθήνα: Καπόν.
Κυριακοπούλου, Δ. (2025), Ο ηνίοχος των Δελφών, ο λεγόμενος ηνίοχος της Μοτύης και οι αρματοδρομίες του 5ου αι. πΧ. Ανακτήθηκε από: https://scholar.google.com/scholar?hl=el&as_sdt=0%2C5&q=%CE%97%CE%BD%CE%AF%CE%BF%CF%87%CE%BF%CF%82+%CE%94%CE%B5%CE%BB%CF%86%CF%8E%CE%BD&btnG= (τελευταία πρόσβαση: 17/1/2026).
Rolley, C. (2015), Η ελληνική γλυπτική. Αθήνα: Καρδαμίτσα.
