Στην Ελλάδα, αλλά και στον υπόλοιπο κόσμο, οι γυναίκες πέρασαν και περνούν ακόμα και σήμερα, ειδικά σε χώρες της Μέσης Ανατολής που επικρατούν τα θεοκρατικά καθεστώτα, ένα αγώνα διεκδίκησης της αυτονόητης από τη φύση ισότητας. Στις 8 Μαρτίου, τιμάμε και γιορτάζουμε τις γυναίκες ανά τον κόσμο και στηρίζουμε την προσπάθειά τους για ίση μεταχείριση. Για πολλά χρόνια στη χώρα μας αυτό δεν ήταν δεδομένο και έπρεπε να γίνουν νομοθετικές προσπάθειες εκ μέρους της ελληνικής πολιτείας για να δικαιωθούν οι αγώνες για ισότητα και να θεωρείται η γυναίκα ισότιμο μέλος της κοινωνίας. Ένα ακανθώδες θέμα είναι η ιστορία των γυναικείων επωνύμων στην Ελλάδα. Τι επίθετο είχαν μετά τον γάμο; Πότε άλλαξε αυτή η νομοθεσία; Τι γίνεται ακόμα και σήμερα φιλολογικά αν αναλύσουμε τα επίθετα; Πόσο τελικά στην πράξη έχει εμπεδωθεί η ισότητα;
Πριν ακόμα τεθεί επίσημα το ζήτημα της ουσιαστικής ισότητας των δύο φύλων με τη συνταγματική του κατοχύρωση στο ισχύον Σύνταγμα του 1975, οι γυναίκες λαμβάνουν το δικαίωμα να ψηφίζουν το 1952 με την αναθεώρηση του Συντάγματος του 1864. Δεδομένου ότι άντρες ψήφισαν πρώτη φορά στην ιστορία του ελληνικού κράτους το 1844, το χρονικό διάστημα των 110 ετών φαντάζει μεγάλο.
Ιστορία των γυναικείων επωνύμων και γυναικεία χειραφέτηση- Το ισχύον νομοθετικό καθεστώς
Στο ισχύον νομοθετικό καθεστώς οι γυναίκες (οι σύζυγοι λέει ο νόμος, αλλά ήδη κατανοούμε ποιες ήταν οι αποδέκτριες) διατηρούν, μετά τον γάμο, αυστηρά, χωρίς να μπορεί η ιδιωτική αυτονομία να καθορίσει το αντίθετο, το επώνυμο το οποίο έλαβαν κατά τη γέννηση, κατά άλλους το πατρικό τους (ακόμα και η χρήση της λέξης «πατρικό» υποδηλώνει ακόμα ότι υπάρχουν αρκετά ψήγματα ανισότητας). Με άλλα λόγια με τον γάμο δεν επέρχεται αλλαγή στο επώνυμο των συζύγων.
Σύμφωνα με το 1388 του Αστικού Κώδικα (εφεξής ΑΚ) και μετά τον νόμο 1329/1983: «§1. Με το γάμο δεν μεταβάλλεται το επώνυμο των συζύγων, ως προς τις έννομες σχέσεις τους. §2. Στις κοινωνικές σχέσεις ο κάθε σύζυγος μπορεί, εφόσον σ` αυτό συμφωνεί και ο άλλος, να χρησιμοποιεί το επώνυμο του τελευταίου ή να το προσθέτει στο δικά του. §3. Με συμφωνία των συζύγων ο καθένας από αυτούς μπορεί να προσθέτει στο επώνυμο του το επώνυμο του άλλου. Η προσθήκη γίνεται με κοινή δήλωση ενώπιον του ληξιάρχου και ισχύει μέχρι να ανακληθεί ενώπιον του ληξιάρχου με κοινή δήλωση των συζύγων ή με μονομερή δήλωση οποιουδήποτε των συζύγων, η οποία κοινοποιείται στον άλλο σύζυγο. Αν ο Γάμος λυθεί με διαζύγιο, η δήλωση θεωρείται ότι ανακλήθηκε. Αν ο Γάμος λυθεί λόγω θανάτου, η προσθήκη εξακολουθεί να ισχύει, εκτός εάν ο επιζών σύζυγος συνάψει νέο γάμο ή προβεί σε ανακλητική δήλωση ενώπιον του ληξιάρχου.».
Επίσης, μόλις πρόσφατα επήλθε ίσως μία από τις σημαντικότερες αλλαγές και ως προς το επώνυμο των τέκνων το οποίο φωτίζει σε μεγάλο βαθμό την ισότητα των δύο φύλων. Σύμφωνα με το άρθρο 1505 ΑΚ §3: «Αν οι γονείς παραλείψουν να δηλώσουν το επώνυμο των τέκνων τους, σύμφωνα με τους όρους των προηγούμενων παραγράφων, τα τέκνα έχουν σύνθετο επώνυμο, αποτελούμενο από το επώνυμο και των δύο γονέων τους. Πρώτο τίθεται το επώνυμο που προηγείται αλφαβητικά. Αν το επώνυμο του ενός ή και των δύο γονέων είναι σύνθετο, το επώνυμο των τέκνων σχηματίζεται με το πρώτο από τα δύο επώνυμα.».
Η φράση «έχουν για επώνυμο το επώνυμο του πατέρα τους», όπως υπήρχε στο πρώτο εδάφιο της τρίτης παραγράφου, αντικαταστάθηκε από τη φράση «έχουν σύνθετο επώνυμο, αποτελούμενο από το επώνυμο και των δύο γονέων τους» δυνάμει του άρθρου 4 §1 του Ν.5089/2024. Ήταν μία ιστορική νίκη για τις γυναίκες.
Ιστορία των γυναικείων επωνύμων και αντρική εξουσία- Το προϊσχύσαν νομοθετικό καθεστώς
Το 1983 με τον νόμο 1329 πραγματοποιήθηκε η μεγαλύτερη μεταρρύθμιση στο οικογενειακό δίκαιο του Αστικού Κώδικα (4ο βιβλίο). Η αλλαγή αυτή ήταν το άμεσο αποτέλεσμα της θέσης σε ισχύ του Συντάγματος του 1975 (εφεξής Σ) με το οποίο κατοχυρώθηκε νομοθετικά η ισότητα των δύο φύλων. Με βάση το άρθρο 4 §2 Σ: «Οι Έλληνες και οι Ελληνίδες έχουν ίσα δικαιώματα και υποχρεώσεις».
Πριν τον νόμο 1329, οι γυναίκες λάμβαναν υποχρεωτικά εκ του νόμου το επίθετο του συζύγου τους. Το άρθρο 1388 ΑΚ ανέφερε: «Η γυνή λαμβάνει το επώνυμον του ανδρός.». Με την τόσο λιτή διατύπωση καθιερωνόταν ένας πλήρως οργανωμένος πατριαρχικός θεσμός σε μία Ελλάδα που οι γυναίκες ήταν κάτω από την μπότα του κυρίαρχου. Και η συζυγική εξουσία δεν σταματούσε μόνο στο 1388. Στο προηγούμενο 1387 ΑΚ οριζόταν ότι: «Ο ανήρ είναι η κεφαλή της οικογένειας και αποφασίζει περί παντός ότι αφορά τον συζυγικόν βίον, ενόσω η απόφασις αυτού δεν παρίσταται ως κατάχρησις δικαιώματος.».
Παράλληλα, στοιχείο της αντρικής κυριαρχίας είναι και η υποχρέωση καταβολής προίκας σε αυτόν από τη γυναίκα ή συγγενή της γυναίκας, το γνωστό σε όλους προικώο σύστημα. Έτσι, στο 1406 ΑΚ αναφερόταν ότι: «Προίξ είναι η υπό της γυναικός ή άλλου χάριν αυτή παρεχομένη εις τον άνδρα περιουσία προς ανακούφισιν των βαρών του γάμου. Η προίξ συνιστάται διά συμβάσεως μετά του ανδρός ή δια διατάξεως τελευταίως βουλήσεως υπόκειται δε εις του ορισμούς των άρθρων.1402 παρ. 2,3 έως 1405 εφ΄όσον εκ των διατάξεων του παρόντος κεφαλαίου δεν προκύπτει άλλο τι.» και στο 1412 ΑΚ : «Ο ανήρ αν δεν ωρίσθη άλλως εν τω προικοσυμφώνω, αποκτά την κυριότηα των εις προίκα επιδοθέντων κινητών παρ οιουδήποτε και αν συνέστη η προίξ. Ο ανήρ αν δεν ωρίσθη άλλως εν τω προικοσυμφώνω έχει την διοίκησιν και επικαρπίαν των εις προίκα επιδοθέντων ακινήτων παρ οιουδήποτε κα αν συνέστη η προίξ.»
Ιστορία των γυναικείων επωνύμων και φιλολογική ανάλυση
Το ότι καταργήθηκε η υποχρέωση της γυναίκας να παίρνει το επώνυμο του άντρα της, δε σημαίνει ότι το ζήτημα της ισότητας των δύο φύλων τελειώνει και δεν θα πρέπει να επανέρχεται προς επίλυση. Ένα ακόμα που πρέπει να επισημανθεί είναι ότι ακόμα και σήμερα τα γυναικεία επώνυμα είναι στη γενική πτώση, εν αντιθέσει με τα αντρικά που είναι στην ονομαστική πτώση. Αυτό υποδηλώνει ότι η γυναίκα «ανήκει» σε κάποιον είτε στον πατέρα της, είτε παλιότερα στον σύζυγο. Παραδείγματος χάρη, ένα κλασικό αντρικό επώνυμο είναι το «Παπαδόπουλος» (στην ονομαστική), το αντίστοιχο γυναικείο επώνυμο είναι «Παπαδοπούλου» (δηλαδή του Παπαδοπούλου, γενική πτώση του αρσενικού επωνύμου). Για τον λόγο αυτό τα γυναικεία επώνυμα είναι και γραμματικά άκλιτα, λόγου χάρη η Παπαδοπούλου, της Παπαδοπούλου, την Παπαδοπούλου, (ω) Παπαδοπούλου.
Πηγές
Βλαχόπουλος Σ. & Χρυσόγονος, Κ. (2017). Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα. Νομική Βιβλιοθήκη: Αθήνα.
Γεωργιάδης, Α. (2025). Οικογενειακό Δίκαιο. Εκδόσεις Σάκουλλας: Αθήνα-Θεσσαλονίκη.
Χρυσόγονος, Κ. (2014). Συνταγματικό Δίκαιο. Εκδόσεις Σάκουλλας: Αθήνα-Θεσσαλονίκη.
