Κράτος και Οικονομία: Μία απαρχή, η ιδιωτική πρωτοβουλία
Η ανάπτυξη των επιχειρήσεων και της οικονομικής δραστηριότητας στο ιστορικό γίγνεσθαι πέρασε από τρία στάδια. Ένα πρώτο στάδιο ήταν η εξ ολοκλήρου ανάπτυξη της ιδιωτική πρωτοβουλίας χωρίς η υποτυπώδης κρατική οργάνωση να μπορεί να παρεμβαίνει σε αυτό το σύστημα, υπακούοντας τους κανόνες του οικονομικού φιλελευθερισμού. Η οικονομία στο πρώτο της στάδιο έχει τις ρίζες της στο κίνημα του φιλελευθερισμού με εισηγητή τον Άνταμ Σμίθ. Σύμφωνα με αυτόν, το κράτος δε θα πρέπει να παρεμβαίνει στην οικονομική ζωή των ιδιωτών-πολιτών παρά ελάχιστα. Η οικονομία θα πρέπει να είναι ελεύθερη από κάθε κρατικό καταναγκασμό και υποχρέωση. Ενώ το κράτος επιβάλλεται να εισπράττει μόνο τους αναγκαίους για την λειτουργία του φόρους. Το κίνημα του οικονομικού φιλελευθερισμού διαμορφώθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα μετά την έκρηξη της βιομηχανικής επανάστασης και τις καινοτομίες που έφερε στον ιστορικό στερέωμα και οδήγησε στην ανάδυση του καπιταλισμού στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Στη πρώιμη μορφή του αστικού κράτους είχε γίνει από πολύ νωρίς διακριτός ο διαχωρισμός της πολιτικής εξουσίας από την οικονομία. Η τελευταία, προκειμένου να λειτουργήσει εύρυθμα, θα έπρεπε αναπτυχθεί αυτόνομα και το κράτος να απέχει από κάθε δραστηριότητα, αφήνοντας της τελικά ένα ευρύ πεδίο χωρίς κρατικούς παρεμβατισμούς. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο θα μπορούσε να γίνει και η έμπρακτη απόλαυση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως αυτά είχαν αποκρυσταλλωθεί τότε. Το κράτος είχε ως καθήκον να διαμορφώσει ένα νομικό πεδίο για την αυστηρή οριοθέτηση των αρμοδιοτήτων και της δράσης του, αλλά και για την αληθινή ανάπτυξη της ιδιωτικής οικονομίας και ισότητας των πολιτών-ιδιωτών.
Κράτος και Οικονομία: Το κράτος ενεργοποιείται, το κοινωνικό κράτος
Σε ένα επόμενο δεύτερο στάδιο δημιουργείται, λόγω των συνεχών πολεμικών αναταράξεων, της σε μεγάλο βαθμό καταπάτησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της ακραίας και μαζικής φτώχειας και εξαθλίωσης, το κοινωνικό κράτος, στο οποίο βαθμιαία μεταφέρονται πολλές οικονομικές δραστηριότητες και συγκροτείται ο δημόσιος οικονομικός τομέας. Ενώ, το κράτος παρεμβαίνει δυναμικά στην οικονομική ζωή των ιδιωτών. Η ανάδυση του κοινωνικού κράτους ανάγεται στα τέλη του 19ου αιώνα πάλι στη Δυτική Ευρώπη, όπου με την ανάπτυξη των σοσιαλιστικών κινημάτων το κράτος νυχτοφύλακας των ιδιωτικών συμφερόντων άρχισε να κλονίζεται. Η προηγούμενη κρατική δομή βασισμένη στον αυστηρό οικονομικό φιλελευθερισμό έδειξε πολύ γρήγορα τις αδυναμίες του συστήματος, σε συνδυασμό πάντα με την αναποτελεσματικότητα σε περιόδους βαθιάς κρίσης και ανέχειας. Ως αποτέλεσμα πολλές μερίδες πολιτών απέτυχαν να ανταποκριθούν και γρήγορα οδηγήθηκαν σε αδιέξοδο χωρίς παράλληλα να υπάρχει μία ουσιαστική πρόνοια και στήριξη από έναν κρατικό μηχανισμό, στον οποίο ο πολίτης θα εναπόθετε κάθε του ελπίδα. Μέσα από όλο αυτό άρχισε να διαμορφώνεται ένας καινούργιος οικονομικός τομέας, ο δημόσιος, που θα ήταν ικανός να παρεμβαίνει στην ιδιωτική οικονομία πιο αποτελεσματικά, ενώ θα μπορούσε να προστατεύει, μέσω ενός καλά οργανωμένου κρατικού μηχανισμού, τους πολίτες που είχαν την ανάγκη μιας ειλικρινούς στήριξης. Ακόμα εντονότερη έγινε η αδυναμία του προηγούμενου οικονομικού καθεστώτος με το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και τον φρικιαστικό τρόπο καταπάτησης των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Το κράτος κλήθηκε να αναλάβει τον ρόλο του ισχυρού κηδεμόνα και να πάρει υπό την αιγίδα του όλους τους εξαθλιωμένους και βαθιά ρημαγμένους πληθυσμούς που άφησε πίσω του ο καταστροφικός πόλεμος.
Κράτος και Οικονομία: Η αποκρατικοποίηση
Ωστόσο, τις τελευταίες δεκαετίες, ειδικότερα από τη δεκαετία του 1980, εμφανίζεται και ένα κίνημα αποκρατικοποίησης πολλών δημόσιων επιχειρήσεων που παραδοσιακά μέχρι εκείνο το χρονικό σημείο ανήκαν στο κράτος που ασκούσε τον μοναδικό έλεγχο (κρατικό μονοπώλιο). Όλο αυτό υπαγορεύτηκε, τόσο από την απαίτηση για βέλτιστη αποτελεσματικότητα στην κρατική διοίκηση και την οργάνωση των εν λόγω επιχειρήσεων που προσέφεραν κοινωνικά αγαθά, όσο και από την επιστημονική και τεχνολογική εξέλιξη, αλλά και από τη στροφή σε μία νέα ιδεολογία που εκείνη την εποχή άρχισε να αναδύεται. Στην Ελλάδα, συγκεκριμένα, η εμφάνιση των ιδιωτικοποιήσεων των σημαντικών κοινωφελών οργανισμών και ίδια αντιμετώπιση κρατικών και ιδιωτικών επιχειρήσεων οφείλεται και στην ένταξη της χώρας στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση στην οποία υπάρχει το καθεστώς του ελεύθερου και ανόθευτου ανταγωνισμού βάσει της 106 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η ενέργεια και οι τηλεπικοινωνίες.
Επίλογος-Επιμύθιο
Με βάση την όλη ιστορική περιδιάβαση καθίσταται σαφές με ποιο τρόπο παρενέβαινε το κράτος στη λειτουργία της ιδιωτικής οικονομίας και πώς διαμορφώθηκε σταδιακά ένας δημόσιος οικονομικός χώρος, ο οποίος μετά από ένα χρονικό διάστημα άρχισε να αμφισβητείται.
Βιβλιογραφία
Γέροντας, Α. (2011). Δημόσιο Οικονομικό Δίκαιο. Εκδόσεις Σάκουλλας: Αθήνα-Θεσσαλονίκη.
Λουβή, Ε. & Ξιφαράς, Δ. (2025). Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία: Γ’ Γυμνασίου. ΙΤΥΕ: Αθήνα.
