Ο αγγειογράφος Εξηκίας ήταν Αθηναίος δημιουργός πήλινων αγγείων, στο μεγαλύτερο διάστημα της επαγγελματικής του σταδιοδρομίας, αλλά από ένα σημείο και έπειτα άρχισε να διακοσμεί τα έργα του. Η δράση του τοποθετείται από τους ερευνητές περίπου στα μέσα του 6ου αι. π.Χ. Από τα δείγματα τα οποία σώθηκαν, τα έργα του Εξηκία περιλαμβάνουν μεγάλα αγγεία, κυρίως αμφορείς (αποθηκευτικά σκεύη). Ωστόσο, του αποδίδονται και κάποιες κύλικες (δοχεία κατανάλωσης κρασιού). Επίσης, οι επιστήμονες πιστεύουν πως επινόησε τον καλυκοειδή κρατήρα (αγγείο παρασκευής κρασιού το οποίο είχε το σχήμα του λουλουδιού κάλυκας), βάσει τεχνοτροπικών αναλύσεων. Τα θέματά του ήταν κυρίως μυθολογικά. Ποια, όμως, είναι τα διασημότερα έργα του και πού εξάγονταν; Ποια είναι η τεχνοτροπία του; Γιατί θεωρείται ο πιο σημαντικός αγγειογράφος του αρχαϊκού μελανόμορφου ρυθμού;
Ο αγγειογράφος Εξηκίας: Οι διασημότεροι αμφορείς
Αρχικά, ο πιο γνωστός αμφορέας του Εξηκία είναι αυτός ο οποίος παρουσιάζει τα εξής θέματα: στην μπροστινή όψη απεικονίζεται μια σκηνή από τον τρωικό πόλεμο. Συγκεκριμένα, οι ομηρικοί ήρωες Αχιλλέας και Αίαντας κάθονται σε σκαμνί και παίζουν ζάρια. Στην πίσω όψη αναπαριστάται η επιστροφή των Διόσκουρων (γυιών του Δία), του Κάστορα και του Πολυδεύκη, στο πατρικό τους σπίτι, την Σπάρτη. Κατόπιν, τούς υποδέχονται οι γονείς τους και βασιλείς της προαναφερθείσας πόλης, Τυνδάρεως και Λήδα. Τα παραπάνω ονόματα, και στις δύο παραστάσεις, τα μαθαίνουμε από σχετικές επιγραφές πάνω στις μορφές. Επίσης, ο καλλιτέχνης υπογράφει το έργο του τόσο ως αγγειοπλάστης όσο και ως αγγειογράφος, στοιχείο το οποίο αποδεικνύει την ταυτότητα του αγγείου.
Στη συνέχεια, ο δεύτερος πιο γνωστός αμφορέας, τον οποίο δημιούργησε ο αγγειογράφος Εξηκίας, έχει ως θέμα στην μπροστινή όψη τον θάνατο της Πενθεσίλειας, βασίλισσας των αμαζόνων, από το χέρι του Αχιλλέα. Σύμφωνα με τον μύθο, μετά τον θάνατο του Έκτορα, οι Τρώες συμμάχησαν με τις αμαζόνες προκειμένου να νικήσουν τους Έλληνες και να τους διώξουν από την χώρα τους. Ακολούθησε μονομαχία μεταξύ των δύο προαναφερθέντων προσώπων από την οποία νικητής αναδείχθηκε ο Αχιλλέας. Εντούτοις, την στιγμή κατά την οποία ετοιμάζεται ο ήρωας να σκοτώσει την αμαζόνα με το δόρυ του, δημιουργείται ένας έρωτας ανάμεσα στα δύο πρόσωπα. Η πίσω όψη δείχνει τον Διόνυσο με τον γυιό του Οινοπίωνα. Ο δημιουργός υπογράφει το συγκεκριμένο αγγείο ως κεραμέας μόνο, βάσει επιγραφής.
Τέλος, ο επόμενος αμφορέας ο οποίος αποδίδεται στον Εξηκία εικονίζει ένα σπάνιο θέμα για την αρχαία ελληνική τέχνη, παρμένο κι αυτό από τον τρωικό πόλεμο. Συγκεκριμένα, είναι η αυτοκτονία του Αίαντα πάνω στο ίδιο του το ξίφος. Αυτό το θέμα δεν το μαθαίνει κάποιος από τις φιλολογικές πηγές διότι περιγραφόταν σ’ ένα χαμένο έπος του τρωικού κύκλου, το οποίο σώθηκε από περιλήψεις μεταγενέστερων συγγραφέων. Κατά τον μύθο, μετά τον θάνατο του Αχιλλέα, τα όπλα του κατέληξαν στον Οδυσσέα, ύστερα από κλήρωση. Ο Αίαντας απογοητεύθηκε γι’ αυτό κι έτσι αποφάσισε να βάλει τέλος στη ζωή του.
Η κύλικα κοραλλί βάθους και ο καλυκοειδής κρατήρας:
Το πιο σημαντικό αγγείο του Εξηκία, για το είδος και την τεχνοτροπία του, είναι η κύλικα κοραλλί βάθους. Το δοχείο αυτό ονομάστηκε έτσι λόγω του βαθιού κόκκινου χρώματος το οποίο υπάρχει στο εσωτερικό του. Επιπλέον, έχει μεγάλα ζωγραφιστά μάτια στο εξωτερικό του. Εικονίζει τον μύθο του Διονύσου με τους Τυρρηνούς πειρατές. Σύμφωνα με σχετικό ομηρικό ύμνο, ο Διόνυσος κάποτε θέλησε να ταξιδέψει με πλοίο από τη Νάξο στην Αθήνα. Στη συνέχεια, κάποιοι πειρατές τον απήγαγαν, όμως ο θεός κατάφερε να γλυτώσει φυτρώνοντας σε πρώτο χρόνο μια κληματαριά στο κατάρτι και μεταμορφώνοντάς τους σε δελφίνια σε δεύτερο χρόνο. Εδώ το σκεύος το υπογράφει ο Εξηκίας μόνο ως αγγειογράφος, σύμφωνα με την επιγραφή.
Ο καλυκοειδής κρατήρας, ένα νέο σχήμα για εκείνη την περίοδο, απεικονίζει στην μπροστινή όψη μια ομάδα θεοτήτων, όπως ο Ερμής, ο Ποσειδώνας, η Άρτεμη, η Αθηνά και ο Ηρακλής ενώ στην πίσω όψη κάποια μάχη δύο στρατών ανάμεσα σ’ ένα νεκρό σώμα. Οι στρατοί αποδίδονται, σύμφωνα με τους μελετητές, στους Έλληνες και τους Τρώες αντίστοιχα ενώ το σώμα στον Πάτροκλο. Ακολούθως στην ζωφόρο του αγγείου αναπαριστώνται λιοντάρια να κατασπαράζουν ταύρο και τέλος κάτω από τις λαβές εικονίζονται Σάτυροι (ακόλουθοι του Διονύσου, μισοί τράγοι και μισοί άνθρωποι).
Ο αγγειογράφος Εξηκίας: τεχνοτροπία:
Η τεχνοτροπία του Εξηκία χαρακτηρίζεται για την ακρίβεια στην απόδοση των μορφών και των αντικειμένων τους. Συγκεκριμένα, αν παρατηρήσει προσεκτικά κανείς την παράσταση του Αχιλλέα με τον Αίαντα να παίζουν ζάρια, θα διαπιστώσει την λεπτότητα με την οποία είχαν αποδοθεί οι χιτώνες των δύο ηρώων, ο οπλισμός καθώς και τα σωματικά χαρακτηριστικά τους. Επιπροσθέτως, στην κύλικα με το κοραλλί βάθος, η μορφή του Διονύσου, του πλοίου, της κληματαριάς και των δελφινιών αποτελεί άλλο ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της κομψότητας της τεχνικής του. Μάλιστα στο συγκεκριμένο δοχείο, ο Αθηναίος αγγειογράφος απέδωσε το βαθύ κόκκινο χρώμα με τέτοιο τρόπο ώστε να εναλλάσσονταν η εμφάνιση και η εξαφάνιση του πλοίου σε μια θάλασσα κόκκινου κρασιού, όταν το έφερνε στο στόμα του ο συμποσιαστής (πότης σε συμπόσια).
Παρόλα αυτά, το πιο σημαντικό στοιχείο της τεχνοτροπίας του είναι η δραματικότητα με την οποία αποτυπώνονται οι μορφές. Στην παράσταση με την μονομαχία Αχιλλέα-Πενθεσίλειας, ο αγγειογράφος Εξηκίας τονίζει ιδιαίτερα την σπίθα του έρωτα η οποία ανάβει ανάμεσά τους με το να τους βάζει να κοιτάνε ο ένας τον άλλο στα μάτια. Ακόμη, στην αυτοκτονία του Αίαντα, φαίνεται η απαισιοδοξία η οποία διακατέχει τον ήρωα την στιγμή κατά την οποία στήνει το ξίφος του για να πέσει πάνω του. Παρόμοια ένταση εντοπίζεται στη μάχη γύρω από το σώμα του νεκρού Πατρόκλου. Οι Έλληνες στρατιώτες πολεμούν γενναία και ασταμάτητα τους Τρώες αντιπάλους τους σαν να μην υπάρχει αύριο.
Εξαγωγή των αγγείων
Ο καλλιτέχνης εξήγε τα έργα του στην Ετρουρία κυρίως, περιοχή της σημερινής βορειοδυτικής Ιταλίας. Αυτό γίνεται εύκολα αντιληπτό από το στοιχείο ότι τα περισσότερα βρέθηκαν στην τοποθεσία Vulci, ύστερα από εκτεταμένες ανασκαφικές εργασίες. Ωστόσο κάποια από τα δημιουργήματά του παρέμειναν στην Αθήνα και την Αττική. Σήμερα διακοσμούν μεγάλα μουσεία της Ευρώπης και του κόσμου.
Ο αγγειογράφος Εξηκίας ήταν ο πρωτοπόρος της αρχαϊκής μελανόμορφης τεχνικής. Μέσα από τα έργα του, μπορεί να συμπεράνει κάποιος την δεξιοτεχνία και τον ρεαλισμό, στοιχεία τα οποία τον χαρακτήριζαν ως δημιουργό. Δεν ήταν απλά ένας ζωγράφος αγγείων αλλά ένας δημιουργικός καλλιτέχνης. Επρόκειτο για έναν πολυτάλαντο άνθρωπο ο οποίος δεν δίστασε να μετουσιώσει τις δεξιότητές του σε απτή πραγματικότητα. Κατάφερε όχι μόνο να αναδιαμορφώσει τον μελανόμορφο ρυθμό αλλά και να τον εξελίξει συγχρόνως. Τα έργα του κατέκτησαν όχι μόνο την τοπική και τη εγχώρια αλλά και την διεθνή αγορά της αρχαιότητας. Επομένως δίκαια, με βάση τα παραπάνω, μπορεί να υποστηρίξει οποιοσδήποτε ότι έφερε μια επανάσταση στην μελανόμορφη αγγειογραφία. Ωστόσο, πολλοί μελετητές της αρχαίας ελληνικής τέχνης τα ερευνούν και προσπαθούν να απαντήσουν στα ερωτήματα τα οποία σχετίζονται με το έργο του.
Πηγές
Βάη-Βαρβαρίνου, Δ. (2003), Παραστάσεις πλοίων σε αγγεία αρχαϊκής εποχής. Ανακτήθηκε από: https://ir.lib.uth.gr/xmlui/bitstream/handle/11615/13359/P0013359.pdf?sequence=1 (τελευταία πρόσβαση: 11/2/2026).
Boardman, J. (1995), Αθηναϊκά μελανόμορφα αγγεία. Αθήνα: Καρδαμίτσα.
Exekias. Beazly Archive Pottery Database (BAPD). Ανακτήθηκε από: http://www.beazley.ox.ac.uk/XDB/ASP/dataSearch.asp (τελευταία πρόσβαση: 11/2/2026).
Πλάντζος, Δ. (2016), Ελληνική τέχνη και αρχαιολογία. Αθήνα: Καπόν.
Στεφανάκης, Μ. (2012), Εισαγωγή στην κλασική αρχαιολογία: Βασικές αρχές και επισκόπηση της αρχαίας ελληνικής τέχνης, 11ος– 4ος αι. π.Χ., εισαγωγή-κεραμική/αγγειογραφία. Αθήνα: Ιάμβλιχος.
Σωτηροπούλου, Α. (2011), Η δράση των ολύμπιων θεών στον τρωικό πόλεμο. Απεικονίσεις σε αγγεία και μνημεία της ύστερης αρχαϊκής περιόδου(540 π.Χ.-480π.Χ.). Ανακτήθηκε από: https://scholar.google.com/scholar?hl=el&as_sdt=0%2C5&q=%CE%95%CE%BE%CE%B7%CE%BA%CE%AF%CE%B1%CF%82&oq= (τελευταία πρόσβαση: 11/2/2026).
