Η ζωή γίνεται καμβάς: Η bio art ως αμφιλεγόμενη πρακτική
Μια νέα και πολλά υποσχόμενη καλλιτεχνική τάση έκανε την εμφάνισή της λίγο μετά το τέλος του 20ου αιώνα. Δεν είναι άλλη από την bio art, μια εξαιρετικά επαναστατική τέχνη που αποτέλεσε πεδίο συγκρούσεων ουκ ολίγες φορές μεταξύ των μελών της επιστημονικής κοινότητας. Η συγκεκριμένη τέχνη προέκυψε από το συνδυασμό της βιολογίας και της βιοτεχνολογίας με τρόπο καλλιτεχνικό και πρωτότυπο. Πιο συγκεκριμένα, στην bio art αντί για καμβάδες που χρησιμοποιούν οι εικαστικοί καλλιτέχνες γίνεται χρήση ζωντανών οργανισμών και κυττάρων ως πρώτη ύλη καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Ο ρόλος του καλλιτέχνη σε αυτή την περίπτωση είναι πολύ διαφορετικός από ότι σε άλλα είδη τέχνης. Δηλαδή για να προκύψει ένα έργο θα πρέπει ο δημιουργός του να χρησιμοποιήσει επιστημονικές διαδικασίες όπως βιοτεχνολογία, γενετική και κλωνοποίηση. Απαιτείται επομένως, από μέρους του καλλιτέχνη, γνωστική επάρκεια της επιστήμης που κάνει χρήση της. Βεβαίως δεν αρκείται στις ατομικές του γνώσεις αλλά συνεργάζεται στενά και με εξειδικευμένους επιστήμονες προκειμένου να πετύχει τις επιδιώξεις του. Ο χρόνος της εργασίας του μοιράζεται ανάμεσα σε ατελιέ και σε ιατρικά εργαστήρια.
Βιοηθική, το όριο μεταξύ τέχνης και ζωής
Η bio art έχει δεχθεί έντονες κριτικές εξαιτίας της φύσης της. Από πολλούς τέθηκε ζήτημα βιοηθικής καθώς και ανάγκης για ευδιάκριτη οριοθέτηση των δυνατοτήτων της. Δεν ήταν λίγοι αυτοί που ισχυρίστηκαν πως θα έπρεπε να περιορίσει το πεδίο εφαρμογής της σε χρήση εικόνων αναπαράστασης της ζωής και όχι πραγματικούς ζωντανούς οργανισμούς. Ωστόσο τα όρια σε αυτό το ζήτημα είναι λεπτά και εξαιρετικά ασαφή. Όλο και περισσότερα έργα της bio art έχουν εγείρει πλήθος αντιδράσεων· φέρνοντας ξανά και ξανά στο προσκήνιο το ζήτημα της απόλυτης ελευθερίας του καλλιτέχνη και την αναγκαιότητα της οριοθέτησης αυτού.
Ένα από τα έργα που έχουν δεχτεί τις πιο σκληρές κριτικές ξεσηκώνοντας θύελλα αντιδράσεων είναι αυτό του «πράσινου κουνελιού» του Eduardo Kac. Γνωστό και ως «Alba», το έργο αυτό to 2000 έγινε ορόσημο της bio art. Ο καλλιτέχνης, σε συνεργασία με Γάλλους επιστήμονες, τροποποίησε γενετικά το έμβρυο ενός κουνελιού εισάγοντας την πράσινη φθορίζουσα πρωτεΐνη, την οποία είχε εξάγει από μέδουσες. Αυτή λοιπόν η διαδικασία είχε ως αποτέλεσμα τη γέννηση ενός κουνελιού με πράσινη φωσφοριζέ γούνα. Όπως ήταν αναμενόμενο, οι ακτιβιστικές και φιλοζωικές οργανώσεις αντέδρασαν έντονα σε αυτό.
H bio art μέσα από τα μάτια του Stelarc
Μία από τις πιο κεντρικές προσωπικότητες της bio art είναι αναμφίβολα ο Stelarc, Αυστραλοκύπριος καλλιτέχνης που διερεύνησε τη σχέση του ανθρώπινου σώματος και της τεχνολογίας. Στην τέχνη του συχνά παρατηρούμε την υπέρβαση των δυνατοτήτων του σώματος και τον επαναπροσδιορισμό των καθιερωμένων αντιλήψεων της ταυτότητας. Στις performance του τις περισσότερες φορές κυριαρχούν προσθετικά μέλη, ρομποτικές και τεχνολογικές παρεμβάσεις με στόχο την διερεύνηση, την επέκταση και τον χειρισμό του ανθρώπινου σώματος. Επίσης τον ενδιαφέρει σε μεγάλο βαθμό να προβληματίσει το κοινό σε σχέση με τις δυνατότητες της ενσάρκωσης και μεταμόρφωσης.
Χαρακτηριστικό δείγμα της δουλειάς του Stelarc αποτελεί το έργο του «τρίτο αυτί» όπου συνεργάστηκε με μια πολυμελή επιστημονική ομάδα προκειμένου να δημιουργηθεί ένα αυτί που καλλιεργήθηκε με κύτταρα στον αντιβράχιό του. Το έργο αυτό διερεύνησε τις δυνατότητες της μετα-εξελικτικής ανατομίας του ανθρώπου καθώς και τα όρια του σώματος. Η καλλιτεχνική προσφορά του Stelarc συλλήβδην έθεσε τις βάσεις και την ώθηση για έναν διάλογο σχετικά με το μέλλον της ανθρωπότητας σε έναν κόσμο όλο και πιο τεχνολογικά εξελισσόμενο.
Μια τέχνη για σύγχρονους «Φρανκενστάιν»
Συνοψίζοντας, η bio art είναι μια ιδιαίτερη μορφή τέχνης όπου ο δημιουργός θυμίζει τρόπον τινά τον ήρωα της Mary Shelley, «Φρανκενστάιν», καθώς δύναται να παρέμβει σε ζωντανούς οργανισμούς και να πάρει από αυτούς τμήματα που του χρειάζονται για την τέχνη του. Το διακύβευμα της bio art δεν είναι άλλο από την επιθυμία για διερεύνηση ηθικών, κοινωνικών και φιλοσοφικών ζητημάτων που προκύπτουν από τη χρήση ζωντανών οργανισμών ως καλλιτεχνικό μέσο.
Εν κατακλείδι, η bio art δεν είναι μια τάση της εποχής που θα ξεθωριάσει αλλά μια ριζική ανάγκη επανεξέτασης του τι σημαίνει να είσαι καλλιτέχνης στον 21ο αιώνα και εάν μπορούν και πρέπει να υπάρξουν όρια σε αυτή τη διαδικασία. Σκοπός της είναι να φέρει την κοινωνία σε μια κατάσταση αναστοχασμού και να συλλογιστεί μέχρι πιο σημείο είναι διατεθειμένη να αντέξει τις συνέπειες των πράξεών της και το αντίκτυπο που έχουν. Η συζήτηση για τα όρια της τέχνης παραμένει ανοιχτή.
Πηγές:
Μητσιώτη Μ. , Μεταβάλλοντας τα όρια: Μεταμοντέρνα τέχνη και bio art, temp.offlinepost.gr, ανακτήθηκε από https://temp.offlinepost.gr/2024/02/20/metavallontas-ta-oria-metamonterna-techni-kai-bio-art/ , τελευταία πρόσβαση: 14/12/2025
Ηλιοπούλου Α. , Bio art(Α’ μέρος) όταν οι καλλιτέχνες αλληλεπιδρούν με την επιστήμη, artmag.gr, ανακτήθηκε από https://www.artmag.gr/art-history/art-history/item/4134-bioart-first-part, τελευταία πρόσβαση: 14/12/2025
Σταμάτης Α. bio art από τον καμβά στο γονίδιο,tovima.gr, ανακτήθηκε από https://www.tovima.gr/print/opinions/bioart-apo-lfton-kamva-lfsto-gonidiocr/ , τελευταία πρόσβαση : 14/12/2025
