«Πλατωνική Πολιτεία»
Ο Σωκράτης στην πλατωνική πολιτεία θα αρχίσει την εξέτασή του για τη δικαιοσύνη στην πόλη, αφού αναρωτηθεί πρώτα για τη φύση της. Πώς προέκυψε η ύπαρξη της πόλεως και ποιο το στοιχείο που τη «γέννησε»; Ο Πλάτων διά στόματος Σωκράτη αρχίζει να «αφηγείται» τη γέννηση της πολιτείας, χωρίς όμως να γράφει ιστορία, αλλά παραθέτοντας ανακριβή στοιχεία περί των ιστορικών καταβολών της. Συνεπώς, η πλατωνική πολιτεία γεννήθηκε ιδεατά και όχι πραγματικά, ωστόσο στοχεύει μέσα από αυτό να καταστήσει δυνατή τόσο από τη μία τη φύση της, όσο και τον ρόλο της δικαιοσύνης μέσα της από την άλλη.
Η βάση για τη δημιουργία μια πόλεως είναι η ανάγκη [χρεία], η πόλη, όμως, στοχεύει στην υπέρβαση της φυσικής ένδειας του ανθρώπου με την ικανοποίηση των αναγκών τους, «Κανένας άνθρωπος ως μεμονωμένο άτομο, δεν είναι αυτάρκης» (Μετάφραση Κεφαλής) (369b). Οι άνθρωποι δεν είναι από τη φύση τους αυτάρκη άτομα και ο καθένας έχει διαφορετικές ανάγκες. Η ανάγκη για τροφή, στέγη, ένδυση και υπόδηση συγκροτεί και ενοποιεί τη μικρότερη δυνατή κοινότητα ανθρώπων. Θα πρέπει να τονιστεί ότι η κοινωνία των ανθρώπων συγκροτείται βάσει της αλληλοβοήθειας και όχι βάσει του φόβου, όπως ισχυριζόταν ο Άγγλος πολιτικός Φιλόσοφος Thomas Hobbes στο έργο του «Λεβιάθαν». Επίσης, θα πρέπει να προσέξουμε ότι ο Πλάτων δεν κάνει για πρώτη φορά αναφορά στην κατ’ ανάγκη συνοίκηση των ανθρώπων, αλλά ήδη, στον διάλογο Πρωταγόρας (322b), κάνει λόγο για τέτοιου είδους συγκρότηση.
Με ποιον τρόπο, όμως, θα ικανοποιηθούν εντός της πόλεως οι συγκεκριμένες ανάγκες; Μέσα σε αυτή τη μικρή κοινότητα ανθρώπων, το κάθε άτομο θα ειδικεύεται σε κάτι συγκεκριμένο και θα του απονέμεται ένα καθήκον, «τα εαυτού πράττειν». Έτσι, ο Πλάτωνας εισάγει στο έργο του την αρχή της εξειδίκευσης και τον καταμερισμό της εργασίας, που τον θεωρεί και κάτι φυσικό για το ανθρώπινο γένος –«Οι άνθρωποι έχουν εκ φύσεως την κλίση να καταπιάνονται με διαφορετική εργασία ο καθένας» (Μετάφραση Κεφαλής) (370a-b). Όλοι από τη φύση τους έχουν μια κλίση. Βάσει αυτής θα εξειδικευτούν και θα ασχοληθούν με ένα συγκεκριμένο επάγγελμα. Ο αγρότης, δηλαδή, θα κάνει αγροτικές δουλειές, ο υποδηματοποιός θα κατασκευάζει υποδήματα και ο ράφτης ρούχα, ανταλλάσσοντας παράλληλα τα προϊόντα τους. Ο καθένας δε θα ανακατεύεται στην δουλειά του άλλου, δε θα πολυπραγμονούν.
Όσον αφορά τον καταμερισμό της εργασίας, όπως διατυπώθηκε ρητά και πριν, έχει φυσική προέλευση και δεν προκύπτει ως προϊόν σύμβασης. Αν συνέβαινε αυτό, η δικαιοσύνη στην πλατωνική πολιτεία δε θα μπορούσε να χαρακτηριστεί πραγματική, αλλά θα προέκυπτε μετά τη σύμβαση ως επίκτητη, για να διευθετούνται οι σχέσεις των ανθρώπων. Η παραγωγή αγαθών και η ικανοποίηση αναγκών καθίστανται πιο αποτελεσματικές βάσει του καταμερισμού της εργασίας και της συνεργασίας των διαφορετικών επαγγελματιών, προσφέροντας οικονομική αποδοτικότητα και ανάπτυξη στην πόλη. Επιπροσθέτως, δεν αποτελεί «βραβείο» για την ατομικότητα και την ιδιωτική ζωή, αλλά αντίθετα, ο Πλάτωνας στο παρόν σημείο φαίνεται να υπερασπίζεται μια πολιτική δύναμη που επιβάλλει στους πολίτες της διαφορετικούς ρόλους. Ο καταμερισμός της εργασίας προσφέρει στον Πλάτωνα την εναλλακτική λύση στην ατομικιστική φιλοσοφία, δεν αποσκοπεί στην ωφέλεια του μεμονωμένου ατόμου, αλλά ολόκληρης της πολιτείας. Σημαντικό να τονιστεί ότι ο καταμερισμός της εργασίας και η αρχή της εξειδίκευσης εισάγονται στην πρώτη αυτή πόλη.
Το θεμελιώδες όμως ερώτημα είναι, πού βρίσκονται η δικαιοσύνη και η αδικία στην συγκεκριμένη πόλη, αφού το ζητούμενο είναι η εξέταση της Δικαιοσύνης στην πόλη; Στο ερώτημα αυτό θα απαντήσει ο Αδείμαντος: «σε κάποιες από τις αμοιβαίες ανάγκες και τις σχέσεις που έχουν μεταξύ τους» (372a). Η δικαιοσύνη ενυπάρχει και αντιστοιχεί με τη συνεργασία των ανθρώπων. Διατύπωση που δε θα εμμείνει ο Σωκράτης, αφού στη συνέχεια θα εξετάσει το ίδιο ζήτημα σε μια πιο σύνθετη κοινωνία, τη δεύτερη. Αξιοπρόσεκτο είναι το γεγονός ότι σε αυτή την πρώτη πόλη ο Σωκράτης εισάγει την κοινωνική ομάδα των Δημιουργών (Επαγγελματιών-Εργατών), που θα αποτελέσει, στη συνέχεια, μία από τις τρεις κοινωνικές ομάδες στην ιδανική πολιτεία του.
Πηγές
Julia, Α., Γραμμένου, Χ., Ζαφειρόπουλος, Χ. & Μπουρλάκης, Π. (2006). Εισαγωγή στην Πολιτεία του Πλάτωνα. Αθήνα: Καλέντης.
Καϊμάκης, Π. (2005). Φιλοσοφία και μουσική: η μουσική στους Πυθαγορείους, τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και τον Πλωτίνο. 1η εκδ. Αθήνα: Μεταίχμιο.
Koyre, Α. (1993). Φιλοσοφία και πολιτεία: εισαγωγή στην ανάγνωση του Πλάτωνα. 2η εκδ. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
Σκουτερόπουλος, Ν. (2009). Πολιτεία. 17η εκδ. Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις.
Pappas, Ν. (2013). Πολιτεία του Πλάτωνα: ένας οδηγός ανάγνωσης. 2η εκδ. Αθήνα: Οκτώ.
Ράμφος, Σ. (2015). Καλλίπολις ψυχή: Ανάγνωσι της Πολιτείας του Πλάτωνος : [για ένα κράτος αλήθειας και δικαιωσύνης]. Αθήνα: Αρμός.
Sayers, S. (2015). Πλάτωνος Πολιτεία: μια εισαγωγή. Αθήνα: Τόπος.
