«Οι Φιλόσοφοι-Βασιλείς»
Μετά την παρουσίαση των δύο κοινωνικών τάξεων της πολιτείας, των Δημιουργών (1) και των Φυλάκων (ή επικούρων φυλάκων) (2), ο Σωκράτης θέτει το ερώτημα, ποιοι θα είναι οι Κυβερνήτες και ποιοι οι Κυβερνώμενοι στην ιδανική πολιτεία; Οι Κυβερνήτες τελικά θα προκύψουν από την τάξη των Φυλάκων, θα έχουν όμως διαφορετικό όνομα, αφού πλέον θα επιτελούν και διαφορετικό έργο από τους Φύλακες. Οι κυβερνήτες θα ονομάζονται Τέλειοι Φύλακες ή αλλιώς Φιλόσοφοι-Βασιλείς, ενώ οι Φύλακες πλέον θα ονομάζονται Επίκουροι-Βοηθητικοί Φύλακες. Για να καταλάβουν τη θέση των Τέλειων Φυλάκων, θα πρέπει να περάσουν σκληρές και επίπονες δοκιμασίες και φυσικά μακρά εκπαίδευση. Ο Σωκράτης τονίζει ότι εφόσον οι Κυβερνήτες (ή Φιλόσοφοι-Βασιλείς) θα κατέχουν όλες τις εξουσίες στα χέρια τους, θα πρέπει να αποκλειστούν με αυστηρότητα οι ανίκανοι από αυτή την τόσο σημαντική κοινωνική τάξη. Μέσα από αυτή του τη δήλωση ο Σωκράτης (ή καλύτερα, ο ίδιος ο Πλάτωνας) δείχνει να πιστεύει ότι η πολιτεία θα λειτουργήσει μόνο με τη συνένωση όλων των εξουσιών στα χέρια των Κυβερνητών, οι οποίοι πρέπει να είναι αντάξιοι της θέσης τους.
Ολοκληρώνοντας την κατάταξη των πολιτών στις 3 κοινωνικές τάξεις, ανακύπτει ένα κρίσιμο ερώτημα. Πώς θα δικαιολογήσουμε την κατάταξη του καθενός σε μια από τις τρεις κοινωνικές τάξεις της πολιτείας και κατ’ επέκταση την πολιτική εξουσία των Κυβερνητών; Πώς θα πείσουμε τους υπόλοιπους πολίτες να τους υπακούσουν; Φυσικά μέσω ενός γενναίου ψεύδους που θα πουν οι Κυβερνήτες (ή Φιλόσοφοι-Βασιλείς). Τώρα ανακύπτει και άλλο ερώτημα. Γιατί ο Σωκράτης στο συγκεκριμένο χωρίο χρησιμοποιεί ψέμα, τη στιγμή μάλιστα που το καταδίκαζε στην εκπαίδευση των Φυλάκων; Όπως πρέσβευε ο ίδιος, το ψέμα, που θα ωφελεί όλη την κοινωνία και όχι το άτομο, θα μπορεί να χρησιμοποιείται στην ιδανική πολιτεία. Και θα χρησιμοποιηθεί βέβαια τη δεδομένη στιγμή από τους Κυβερνήτες για καλό σκοπό, για τη δικαιολόγηση των κοινωνικών τάξεων και της πολιτικής εξουσίας των ίδιων. Επομένως, η πόλη θα παραμείνει εύτακτη και θα ωφεληθεί μέσω αυτής της περίεργης οδού που επιβεβαιώνει το ρητό ότι ο σκοπός αγιάζει τα μέσα.
Ας πάμε, όμως, να δούμε το γενναίο ψέμα. Οι πολίτες της ιδανικής πολιτείας θα πεισθούν ότι η παιδεία τους και οι αναμνήσεις τους ήταν ένα όνειρο, επειδή στην πραγματικότητα αναδύθηκαν ως ενήλικες μέσα από τη μητέρα γη. Έτσι, όλοι τους είναι παιδιά της ίδιας μητέρας και θα αισθάνονται όλοι μεταξύ τους αδέλφια. Το συγκεκριμένο χωρίο μας θυμίζει πολύ έντονα την αυτοχθονία των Αθηναίων, λόγος υπερηφάνειας για αυτούς, όπως παρουσιάζεται στο έργο του Θουκυδίδη «Περικλέους Επιτάφιος» ( κεφάλαιο 36 «οἱ αὐτοὶ αἰεὶ οἰκοῦντες»). Επίσης, μας θυμίζει την αυτοχθονία των Θηβαίων, όταν ο Κάδμος φύτεψε τα δόντια του φιδιού και ξεπρόβαλαν οι Θηβαίοι. Τέλος, μας θυμίζει και ένα χωρίο από τον πλατωνικό Πρωταγόρα (320d «γῆς ἔνδον»), που παραπέμπει και στην αντίληψη της μητέρας γης, μέσα στα σπλάχνα της οποίας δημιουργήθηκαν τα έμβια όντα. Ο Θεός συνέμειξε χρυσό για αυτούς που θεωρούνται ικανοί να λάβουν την εξουσία, ασήμι-άργυρο για αυτούς που θα αναλάβουν τη φύλαξη της πόλης και τέλος σίδερο και χαλκό για τους παραγωγούς. Συνεπώς, η θέση των πολιτών στην ιδανική πολιτεία καθορίζεται από την ίδια τη Μητέρα Φύση και όχι από την κοινωνική σύμβαση ή την ιστορική σύμπτωση που συγκροτούν την κοινωνική διαστρωμάτωση σε άλλες κοινωνίες.
Αφού ολοκληρώθηκε η παρουσίαση της συγκρότησης της ιδανικής Πολιτείας και προσδιορίστηκαν οι τρείς κοινωνικές τάξεις της, ο Σωκράτης επιστρέφει σε ένα από τα αρχικά και θεμελιώδη ερωτήματα που είχαν τεθεί πιο πριν «Τι είναι Δικαιοσύνη;». Θα ακολουθήσει μάλιστα τη μέθοδο που είχε θέσει προηγουμένως και θα εξετάσει πρώτα πώς ορίζεται η δικαιοσύνη στην πολιτεία και μετά στην ψυχή του ατόμου. Θα στηρίξει, μάλιστα, την εξέτασή του για την δικαιοσύνη πάνω σε ένα επιχείρημα. Το επιχείρημα είναι το εξής: Η πολιτεία που περιγράψαμε είναι καλή και χαρακτηρίζεται από Σοφία, Ανδρεία, Σωφροσύνη και Δικαιοσύνη. Αν μπορέσει να εντοπίσει τις τρεις πρώτες αρετές στην πολιτεία και παραμερίσει τα χαρακτηριστικά για τα οποία ευθύνονται αυτές, θα εντοπίσει τότε τα χαρακτηριστικά που ορίζουν και την τέταρτη αρετή, τη Δικαιοσύνη. Το εν λόγω επιχείρημα μπορεί να θεωρηθεί μη πειστικό, ωστόσο προσφέρει ένα τρόπο σκέψης για ζητήματα κοινωνικά που άσκησε επίδραση στους μεταγενέστερους. Απορίας άξιο είναι ότι ο Πλάτων θα εξηγήσει πρώτα τα χαρακτηριστικά των τριών αρετών (Σοφία, Ανδρεία και Σωφροσύνη) και μετά μέσω της εξάλειψης αυτών, θα βρει τα χαρακτηριστικά της Δικαιοσύνης. Πώς όμως είναι σίγουρος ότι δεν υπάρχουν και άλλες αρετές στην ιδανική πολιτεία, πλην των τεσσάρων; Η απάντηση είναι απλή. Επειδή οι τέσσερεις αυτές αρετές είναι ικανές και αρκούν για ένα ηθικό βίο.
Η Δικαιοσύνη ισχυρίζεται ο Σωκράτης κατοικεί στη βάση με την οποία θεμελιώθηκε η πόλη, δηλαδή στην αρχή της εξειδίκευσης και στον φυσικό καταμερισμό της κοινωνίας. Άρα, Δικαιοσύνη στην πολιτεία σημαίνει να πράττει ο καθένας αυτό για το οποίο έχει καθοριστεί από τη Φύση, χωρίς να πολυπραγμονεί. Οι τρεις κοινωνικές τάξεις θα πρέπει να παραμείνουν διακριτές μεταξύ τους, προκειμένου η πόλη να είναι δίκαιη. Οι Κυβερνήτες θα διοικούν την πόλη, οι Επίκουροι θα την προστατεύουν και οι Δημιουργοί θα παράγουν αγαθά για την πόλη. Κάθε κοινωνική τάξη θα πρέπει να επιτελεί τη συγκεκριμένη εργασία και μόνο και να συνεργάζεται με τις άλλες δύο αρμονικά.
Πηγές
Julia, Α., Γραμμένου, Χ., Ζαφειρόπουλος, Χ. & Μπουρλάκης, Π. (2006). Εισαγωγή στην Πολιτεία του Πλάτωνα. Αθήνα: Καλέντης.
Καϊμάκης, Π. (2005). Φιλοσοφία και μουσική: η μουσική στους Πυθαγορείους, τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και τον Πλωτίνο. 1η εκδ. Αθήνα: Μεταίχμιο.
Koyre, Α. (1993). Φιλοσοφία και πολιτεία: εισαγωγή στην ανάγνωση του Πλάτωνα. 2η εκδ. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
Σκουτερόπουλος, Ν. (2009). Πολιτεία. 17η εκδ. Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις.
Pappas, Ν. (2013). Πολιτεία του Πλάτωνα: ένας οδηγός ανάγνωσης. 2η εκδ. Αθήνα: Οκτώ.
Ράμφος, Σ. (2015). Καλλίπολις ψυχή: Ανάγνωσι της Πολιτείας του Πλάτωνος : [για ένα κράτος αλήθειας και δικαιωσύνης]. Αθήνα: Αρμός.
Sayers, S. (2015). Πλάτωνος Πολιτεία: μια εισαγωγή. Αθήνα: Τόπος.
