Ένα σπήλαιο τόσο κοντά στο κέντρο της Αθήνας αλλά και τόσο μακριά από το βλέμμα των επισκεπτών… αυτό είναι το σπήλαιο του Αρχέδημου.
Στον Υμηττό φιλοξενείται ένα από τα πιο σπάνια σπήλαια του κόσμου. Το σπήλαιο του Νυμφολήπτου γνωστό και ως το σπήλαιο του Αρχέδημου.
Το σπήλαιο του Αρχέδημου βρίσκεται στη νότια πλαγιά του Υμηττού, σε υψόμετρο 260 μέτρα.
Κατά την αρχαιότητα, λόγω της πλούσιας βλάστησης που είχε και της θέσης του χρησιμοποιούταν ως λατρευτικός χώρος.
Σήμερα ο χώρος δεν είναι επισκέψιμος εξαιτίας της έλλειψης κονδυλίων για την ανάδειξη και συντήρησή του. Μεγάλο τμήμα του καταστράφηκε κατά τη γερμανική κατοχή από εμπρησμούς και καταπατήσεις. Παρά το γεγονός ότι είναι περιφραγμένος και κλειστός για το ευρύ κοινό, συχνά καταπατάται από αρχαιοκάπηλους, ναρκομανείς δωδεκαθεϊστές, σατανιστές και θρησκόληπτους.
Το σπήλαιο του Αρχέδημου έγινε γνωστό από τον 1765 από τον Άγγλο περιηγητή Ρίτσαρντ Τσάντερ.
Το σπήλαιο του Αρχέδημου πήρε το όνομα του από το Σαντορινιό γλύπτη Αρχέδημο τον 5ο π.Χ. αιώνα. Ο ίδιος εγκαταστάθηκε εκεί λίγο πριν τον Πελοποννησιακό Πόλεμο με σκοπό να τιμήσει τις Νύμφες, τον Θεό Απόλλωνα και τον Πάνα. Έτσι μετέτρεψε το εσωτερικό του σπηλαίου σε λατρευτικό χώρο που λειτούργησε μέχρι 150 π. Χ.
Το εσωτερικό του σπηλαίου είναι πραγματικά αξιοθαύμαστο. Πέρα από τον σταλαγμιτικό και σταλακτικό του πλούτο διαθέτει πλήθος αρχαίων κειμηλίων και αγαλμάτων.
Σύμφωνα με επιγραφές στο σπήλαιο του Αρχέδημου, στην είσοδό του, υπήρχε ένα πλάτωμα στο οποίο χόρευαν προσκυνήτριες των νυμφών. Ένα σκαλισμένο ακέφαλο ανάγλυφο άγαλμα σε θρόνο διασώζεται μέχρι και σήμερα. Το άγαλμα μετά από αρκετές υποθέσεις και έρευνα των αρχαιολόγων πρόκειται για τον Απόλλωνα, τον οποίο λάτρευαν ιδιαιτέρως στις Κυκλάδες, καταγωγή του Αρχέδημου.
Στα τοιχώματα υπήρχαν και ανάγλυφα Νυμφών και του Πάνα που σώθηκαν από τους αρχαιοκάπηλους του 18ου και 19ου αιώνα γιατί θεωρήθηκαν άχρηστα.
Πολλά, ωστόσο, από τα ανάγλυφα, φαίνεται ότι έχουν κλαπεί και πιθανόν να βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές ή σε κάποιο μουσείο του εξωτερικού.
Σε σημείο, δίπλα στα αγάλματα, παρατηρείται μια μορφή διαφορετική από τις άλλες. Αυτή είναι η μορφή του ίδιου του Αρχέδημου, ο οποίος θέλησε να σκαλίσει σε ένα σημείο του σπηλαίου.Ο Αρχέδημος παρουσιάζεται να κρατά ένα εργαλείο με τη μορφή σφυριού και να σκαλίζει το σπήλαιο.
Εκτός των άλλων, στο σπήλαιο βρέθηκε ένας βωμός καθώς και πλήθος αναθημάτων. Διακοσμημένα λιθάρια όπως και αναθηματικές επιγραφές είναι μερικά από από αυτά, πολλά από τα οποία φυλάσσονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών.
Το άνοιγμά του, με διαστάσεις 5 επί 2 μέτρα, είναι σχεδόν κάθετο και στο χείλος έχουν σκαλιστεί σκαλοπάτια τα οποία σήμερα έχουν καταστραφεί.
Το σπήλαιο φαίνεται να εγκαταλείφθηκε για άγνωστο λόγο τον 3ο αι. π.Χ. Αργότερα άρχισε να χρησιμοποιείται πάλι από τους νεοπλατωνικούς τον 4ο αιώνα μ.Χ., και μέχρι τα τέλη του ίδιου ή τις αρχές του 5ου αιώνα όπου και εγκαταλείφθηκε οριστικά εξαιτίας των διωγμών του από τους Χριστιανούς.
