Τις τελευταίες μέρες, το Ιράν βρίσκεται διαρκώς στο επίκεντρο της παγκόσμιας επικαιρότητας, εξαιτίας των γεωπολιτικών εντάσεων στην Μέση Ανατολή. Για να εξεταστεί όμως, η πολυπλοκότητα των σύγχρονων ζητημάτων, πρέπει πρώτα γίνει κατανοητή η διαδρομή, μέσω της οποίας η χώρα έφτασε στο σημείο που βρίσκεται σήμερα. Η ιστορία του Ιράν αποτελεί, επομένως, απαραίτητη προϋπόθεση για την κατανόηση της τρέχουσας κρίσης.
Ιστορία του Ιράν: Η Συνταγματική Επανάσταση (1905-1911)
Η γένεση του σύγχρονου Ιράν, ξεκίνησε το 1905, με την Συνταγματική Επανάσταση. Στις αρχές του 20ου αιώνα, η δυναστεία των Κατζάρ βρισκόταν σε παρακμή. Οι Σάχηδες, ζούσαν μέσα στην πολυτέλεια, ενώ ο λαός δυσκολευόταν να καλύψει ακόμα και τις πιο βασικές του ανάγκες. Αυτή η κατάσταση πυροδότησε την έναρξη της επανάστασης.
Έμποροι, απλοί πολίτες και κληρικοί ενώθηκαν με ένα κοινό αίτημα: την δημιουργία Συντάγματος και Κοινοβουλίου, με σκοπό να σταματήσει η αυθαιρεσία του Σάχη και ο λαός να αρχίσει να συμμετέχει ενεργά στην λήψη αποφάσεων. Έτσι, το 1906, ο Σάχης αναγκάστηκε να υπογράψει το πρώτο Ιρανικό Σύνταγμα. Παρόλα αυτά, η επιρροή των ξένων Δυνάμεων στην χώρα (και ιδιαίτερα της Μεγάλης Βρετανίας και της Ρωσίας), οδήγησε στην δημιουργία δύο ζωνών στο Ιράν, την Βόρεια (υπό ρωσική επιρροή) και την Νότια (υπό βρετανική επιρροή).
Ενώ, λοιπόν, οι επαναστάτες, προσπαθούσαν να στήσουν το νέο Κοινοβούλιο, ο νέος Σάχης, Μοχαμάντ Αλί, με υποστήριξη των Ρώσων βομβάρδισε το κτίριο του Κοινοβουλίου και προσπάθησε να καταστείλει την Επανάσταση. Τελικά, το 1911, ο ρωσικός στρατός εισέβαλε στο Βόρειο Ιράν και διέλυσε το Κοινοβούλιο και προχώρησε σε εκτελέσεις επαναστατών.
Ιστορία του Ιράν: Η Δυναστεία Παχλαβί (1921-1941)
Μετά το χάος της επανάστασης και του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, η κατάσταση στο Ιράν ήταν πιο περίπλοκη από ποτέ. Αυτό οδήγησε στην ανάληψη της εξουσίας από τον Ρεζά Χαν, το 1921, ύστερα από πραξικόπημα. Μάλιστα, λίγα χρόνια αργότερα, το 1925 αυτοανακηρύχθηκε Σάχης και ίδρυσε την Δυναστεία Παχλαβί.
Στόχος του ήταν να μετατρέψει το Ιράν σε ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος. Και για την επίτευξη αυτού του στόχου, προχώρησε αμέσως στην συγκρότηση ισχυρού εθνικού στρατού, στην ίδρυση σχολείων και νοσοκομείων, στην δημιουργία του πρώτου μεγάλου σιδηροδρομικού δικτύου, ενώ περιόρισε την δύναμη των κληρικών και απαγόρεψε την μαντίλα (χιτζάμπ). Όλα αυτά έγιναν με αυταρχικό τρόπο και δεν επιτράπηκε καμία αντίρρηση.
Όταν ξέσπασε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, οι υποψίες περί σχέσεων του Ρεζά Χαν με την ναζιστική Γερμανία, οδήγησαν τις Συμμαχικές Δυνάμεις να εισβάλλουν στο Ιράν, το 1941, και να τον αναγκάσουν να παραιτηθεί. Την εξουσία κληρονόμησε ο γιός του, Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί, ο οποίος υπήρξε και ο τελευταίος Σάχης της χώρας.
Η περίοδος του Μοσαντέκ (1951-1953)
Τελικά, η εξουσία του Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί, αποδείχθηκε αδύναμη. Έτσι, σταδιακά, το κοινοβούλιο άρχισε να αποκτά ξανά δύναμη και ο λαός άρχισε να ζητά περισσότερα δικαιώματα. Τότε ήταν που εμφανίστηκε ο Μοχάμαντ Μοσαντέκ, ένας έμπειρος και μορφωμένος στην Ευρώπη πολιτικός, που έγινε ηγέτης του «Εθνικού Μετώπου».
Τα αιτήματα αυτής της συμμαχίας ήταν σαφή: Αφενός, η αποδυνάμωση της εξουσίας του Σάχη και, αφετέρου, η ανάκτηση από το Ιράν του ελέγχου του πετρελαίου του από την Βρετανία. Μάλιστα, η υπόσχεση του Μοσαντέκ να δώσει το πετρέλαιο στον λαό, εκτόξευσε την δημοτικότητά του και ανάγκασε τον Σάχη να τον διορίσει πρωθυπουργό, το 1951.
Ο Μοσαντέκ έκανε κάτι τολμηρό: εθνικοποίησε το πετρέλαιο, ορίζοντας πως ο πλούτος της χώρας θα άνηκε αποκλειστικά και μόνο στο Ιράν, και όχι σε ξένες εταιρείες, γεγονός που εξόργισε τους Βρετανούς. Τότε ξεκίνησε και η οργάνωση της επιχείρησης «Αίας».
Συγκεκριμένα, οι Βρετανοί κατάφεραν να πείσουν τις ΗΠΑ ότι ο Μοσαντέκ πλησίαζε επικίνδυνα την Σοβιετική Ένωση. Έτσι, η CIA και η MI6, οργάνωσαν την επιχείρηση «Αίας», με σκοπό την έναρξη πραξικοπήματος εναντίον του Μοσαντέκ. Πλήρωσαν διαδηλωτές, δωροδόκησαν αξιωματικούς και προκάλεσαν χάος στους δρόμους της Τεχεράνης.
Τελικά, η επιχείρηση πέτυχε, ο Μοσαντέκ συνελήφθη και ο Σάχης, που είχε φύγει από την χώρα, επέστρεψε ως απόλυτος κυρίαρχος. Το πραξικόπημα αυτό έπληξε σημαντικά την δημοκρατία του Ιράν, ενώ μέχρι και σήμερα πολλοί Ιρανοί δεν έχουν συγχωρέσει την Δύση για αυτή την παρέμβαση.
Η «Λευκή Επανάσταση» και η Απολυταρχία (1963–1978)
Μετά την ανατροπή του Μοσαντέκ, ο Σάχης Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί, ξεκίνησε ένα αμφιλεγόμενο πρόγραμμα εκσυγχρονισμού της χώρας. Το 1963, κήρυξε την «Λευκή Επανάσταση», με μία σειρά μεταρρυθμίσεων, με στόχο ανάδειξη του Ιράν σε μία σύγχρονη βιομηχανική δύναμη.
Οι μεταρρυθμίσεις περιλάμβαναν μία εκτενή αγροτική μεταρρύθμιση, απόκτηση δικαιώματος ψήφου από τις γυναίκες και ανάπτυξη της εκπαίδευσης στην χώρα. Παρόλα αυτά, και παρά την βιτρίνα του εκσυγχρονισμού, η ανάπτυξη ωφελούσε πρακτικά μόνο την ελίτ, αφήνοντας τις ασθενέστερες ομάδες του πληθυσμού παραγκωνισμένες.
Μάλιστα, η κυριαρχία του Σάχη ήταν απόλυτη και το καθεστώς γρήγορα μετατράπηκε σε Απολυταρχία. Μέσω της SAVAK, μίας μυστικής αστυνομίας, που ο Σάχης χρησιμοποιούσε για να καταδιώκει, να βασανίζει και να φυλακίζει κάθε αντιφρονούντα.
Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979
Η συσσωρευμένη οργή που χτιζόταν για δεκαετίες κατά της διακυβέρνησης του Σάχη, οδήγησε σε μαζικές διαδηλώσεις και απεργίες, που παρέλυσαν την χώρα. Η αναταραχή και η ανικανότητα του Σάχη να περιορίσει την οργή του λαού, τον οδήγησαν στο να εγκαταλείψει την χώρα τον Ιανουάριο του 1979. Την αποχώρηση του Σάχη, ακολούθησε η επάνοδος στο Ιράν του Αγιατολάχ Χομεϊνί, ενός θρησκευτικού ηγέτη που είχε εξοριστεί από την χώρα.
Ο Αγιατολάχ Χομεϊνί είχε υπάρξει σφοδρός επικριτής του Σάχη και αυτό είχε οδηγήσει στην εξορία του το 1964. Ωστόσο, η επάνοδος του στην χώρα αποτελεί σημείο τομής για την ιστορία του Ιράν.
Τον Απρίλιο του 1979, με δημοψήφισμα ίδρυσε την Ισλαμική Δημοκρατία, καθιερώνοντας την θεοκρατία στην χώρα. Σε αυτό το νέο πολίτευμα, ο Χομεϊνί είχε απόλυτη εξουσία, ως ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης, και βρισκόταν πάνω από οποιαδήποτε εκλεγμένη κυβέρνηση. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την επιβολή πληθώρας ισλαμικών κανόνων στην χώρα, όπως η επιβολή της μαντίλας. Μάλιστα, μέσω των «Φρουρών της Επανάστασης», ο Χομεϊνί κατέστελλε κάθε εσωτερική αντίδραση και προωθούσε μαζικά την ιδεολογία του καθεστώτος.
Η Σύγχρονη Εποχή
Μόλις έναν χρόνο μετά την Ισλαμική Επανάσταση, το Ιράκ εισέβαλε στο Ιράν και ο οκταετής πόλεμος που ακολούθησε χαρακτηρίστηκε ως ένας από τους πιο πολύνεκρους του αιώνα. Πάρα τις απώλειες του πολέμου, η σύγκρουση ένωσε τους Ιρανούς γύρω από το νέο καθεστώς και ενίσχυσε έναν εθνικισμό, βασισμένο στην αυτοθυσία.
Μετά τον θάνατο του Χομεϊνί, το 1989, η χώρα διχάστηκε και επικράτησαν δύο πόλοι σύγκρουσης: από την μία, οι Μεταρρυθμιστές που ζητούσαν περισσότερες ελευθερίες και υιοθέτηση περισσότερων δυτικών προτύπων και, από την άλλη, οι Συντηρητικοί που επέμεναν στην αυστηρή τήρηση των ισλαμικών κανόνων. Τελικά, ύστερα από έντονες συγκρούσεις επικράτησαν οι Συντηρητικοί.
Λίγο αργότερα, η προσπάθειες του Ιράν να αναπτύξει πυρηνική τεχνολογία, προκάλεσε διεθνή ανησυχία και σημαντικές οικονομικές κυρώσεις. Η ένταση μεταξύ του Ιράν και των ΗΠΑ, οδήγησε σε σημαντική οικονομική κατάρρευση του Ιράν, που οδήγησε σε ένα καθεστώς φτώχειας.
Πλέον, η χώρα βιώνει και σημαντικές κοινωνικές αναταραχές. Η νέα γενιά, που είναι πλέον πιο μορφωμένη και συνειδητοποιημένη, εναντιώνεται συνεχώς στους αυταρχικούς περιορισμούς που επιβάλει η εξουσία. Το Πράσινο Κίνημα του 2009 αποτέλεσε την πρώτη μεγάλη κινητοποίηση, ενώ η κορύφωση ήρθε το 2022 με το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί.
Σήμερα, το Ιράν αποτελεί μία μεγάλη αντίθεση: μία ισχυρή στρατιωτική δύναμη της Μέσης Ανατολής, που παράλληλα βιώνει μια τεράστια εσωτερική κρίση, λόγω της διεκδίκησης από τον λαό, ενός μέλλοντος, με λιγότερο δογματισμό και μεγαλύτερες ελευθερίες και δικαιώματα.
ΠΗΓΕΣ
Η ιστορία του Ιράν (χ.η.) Iran culture. Ανακτήθηκε από: www.iranculture.gr (Τελευταία πρόσβαση: 10/3/2026)
Ιράν: Μια απομονωμένη χώρα, περικυκλωμένη από εχθρούς (2026). Διόπτρα Blog. Ανακτήθηκε από: www.blog.dioptra.gr (Τελευταία πρόσβαση: 10/3/2026)
Χουρχούλης, Δ., (2022) Η Ιρανική Επανάσταση και η πτώση του σάχη. Ανακτήθηκε από: www.kathimerini.gr (Τελευταία πρόσβαση: 10/3/2026)
