«Η τάξη των Φυλάκων»
Ο Γλαύκων διακόπτει τη ροή του λόγου του Σωκράτη, για να του διατυπώσει την ένστασή του για την πρώτη πόλη. Η πόλη αυτή, που συγκροτείται μόνο από εργάτες και επαγγελματίες (τους Δημιουργούς), φαντάζει στα μάτια του απλή. Δε διαθέτει γραφειοκρατία, πολιτική ισχύ και πολιτιστικά προϊόντα. Τη χαρακτηρίζει μάλιστα πόλη που κατοικούν μέσα της γουρούνια (372d). Η ένσταση αυτή δίνει στον Σωκράτη την ευκαιρία να μεταβεί σε μια δεύτερη πιο σύνθετη πόλη (με την τάξη των Φυλάκων), αν και έχει διαφορετική άποψη από αυτή του Γλαύκωνα. Ο Σωκράτης χαρακτηρίζει την πρώτη πόλη υγιή, ενώ τη δεύτερη τρυφηλή και πόλη που ψήνεται στον πυρετό. Το ερώτημα που ανακύπτει είναι το εξής, αφού χαρακτήρισε κατά αυτό τον τρόπο τη δεύτερη πόλη, για ποιο λόγο μετέβη σε αυτή και δε συνέχισε με την πρώτη, την υγιή; Η πρώτη πόλη εισάγεται στο έργο ως πρώτο πρόχειρο σχεδίασμα της ιδανικής πολιτείας. Επίσης, μέσα σε αυτή απουσιάζει κάθε «στοχαστική αυτοσυνειδησία» διαμέσου της οποίας καλλιεργούνται οι γνήσιες αρετές, όπως η δικαιοσύνη.
Ένας άλλος λόγος που κάνει την εμφάνισή της αυτή η δεύτερη πόλη, είναι διότι μέσα από αυτήν εν τέλει θα αναδειχθεί μια ακόμα κοινωνική ομάδα, που έλειπε από την προηγούμενη, ως περιττή. Αναλυτικότερα, ας μεγεθύνουμε την πρώτη πολιτεία και ας της προσφέρουμε πλούτο. Σχεδόν ταυτόχρονα θα κάνουν εμφανή την παρουσία τους οι ανέσεις, οι τέχνες, αλλά και οι διαστροφές. Η πόλη, που πλέον δε θα είναι αυτάρκης, θα πρέπει, για να λύσει αυτό το πρόβλημα, να επεκτείνει τα εδάφη της, προκειμένου να ικανοποιηθούν οι ανάγκες του πληθυσμού της. Επόμενο είναι ότι θα ανοίξει πόλεμο με τους γείτονές της και παράλληλα να αμυνθεί σε μελλοντικές επιθέσεις αυτών.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο κάνει την εμφάνισή της μια καινούργια κοινωνική ομάδα, οι Πολεμιστές-Φύλακες ή αλλιώς η τάξη των Φυλάκων. Οι Φύλακες (στρατιώτες) θα αποτελούν μια εξειδικευμένη ομάδα που θα ασχολείται αποκλειστικά με τον πόλεμο και την άμυνα της πόλης. Αυτό εξάλλου ορίζει και η αρχή της εξειδίκευσης και ο καταμερισμός της εργασίας, θεμέλια στα οποία στηρίχθηκε η γέννηση και η ορθή ανάπτυξη της πόλης. Η πρόταση: «Οι άνθρωποι έχουν εκ φύσεως την κλίση να καταπιάνονται με διαφορετική εργασία ο καθένας», αναγκάζει υποχρεωτικά τον Σωκράτη να αποδεχθεί στην πολιτεία την ύπαρξη μόνιμης επαγγελματικής ομάδας στρατιωτών, δηλαδή την τάξη των Φυλάκων.
Μαζί με την εμφάνιση των στρατιωτών, θα κάνει αισθητή την δική του παρουσία και ένας νέος παράγοντας. Ο παράγοντας της ισχύς αυτών των στρατιωτών. Ο στρατιώτης, ανάλογα με την ηθική που διαθέτει, μπορεί να υπερασπιστεί την πόλη, μπορεί, όμως, και να στραφεί εναντίον της, καταστρέφοντάς την. Αν συνέβαινε το δεύτερο, τότε θα μιλούσαμε για μια πολιτεία δίχως δικαιοσύνη, η οποία αποτελεί και το ζητούμενο της όλης εξέτασης, όπως έχουμε ήδη τονίσει επανειλημμένα. Παρόλο αυτά, ο Σωκράτης θα πρέπει να βρει έναν τρόπο να μείνουν πιστοί στην πόλη οι Φύλακες και αυτό είναι ένα όντως δύσκολο εγχείρημα. Θα πρέπει να δεχθούμε λοιπόν, ότι, από τη μια, οι στρατιώτες κατέχουν τη βασική θέση μέσα στην πόλη. Είναι αυτοί, δηλαδή, που την υπερασπίζονται με αυτοθυσία ενάντια σε κάθε εξωτερικό εχθρό και χωρίς την τάξη αυτή δε θα μπορέσει η πόλη να συνεχίζει να υπάρχει. Από την άλλη, θα πρέπει, για να μπορέσουν οι έχοντες την ικανότητα να ανήκουν στην τάξη των στρατιωτών-Φυλάκων, να συνδυάζουν αρμονικά στον χαρακτήρα τους τη σκληρότητα για τους εχθρούς με την ηπιότητα για τους συμπολίτες τους (Ο Σωκράτης τους παρομοιάζει με σκυλιά). Στο σημείο αυτό έγκειται και η δυσκολία του εγχειρήματος που τέθηκε παραπάνω, εγχείρημα που ίσως καταστήσει τη συγκρότηση της ιδανικής πολιτείας αδύνατη.
Ως απάντηση, όμως, στο ανέφικτο της πολιτείας ο Σωκράτης θα επικαλεστεί τη φιλοσοφική ψυχή, την ψυχή που αγαπά τη γνώση. Εδώ εισάγεται η θέση, σύμφωνα με την οποία, για να καταστεί όντως εφικτή η συγκρότηση της ιδανικής πολιτείας και να μη θεωρηθεί ουτοπικό το έργο του Πλάτωνα, οι Φύλακες θα πρέπει να εκπαιδευτούν με τον κατάλληλο τρόπο, για να συνδυάζουν τελικά τη σκληρότητα με την ηπιότητα, που απαιτούνται για τη φύλαξη της πόλης. Ο Πλάτων στο έργο του πιστεύει στην εκπαίδευση των Φυλάκων, που τους κάνει άξιους Κυβερνήτες.
Πηγές
Julia, Α., Γραμμένου, Χ., Ζαφειρόπουλος, Χ. & Μπουρλάκης, Π. (2006). Εισαγωγή στην Πολιτεία του Πλάτωνα. Αθήνα: Καλέντης.
Καϊμάκης, Π. (2005). Φιλοσοφία και μουσική: η μουσική στους Πυθαγορείους, τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και τον Πλωτίνο. 1η εκδ. Αθήνα: Μεταίχμιο.
Koyre, Α. (1993). Φιλοσοφία και πολιτεία: εισαγωγή στην ανάγνωση του Πλάτωνα. 2η εκδ. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
Σκουτερόπουλος, Ν. (2009). Πολιτεία. 17η εκδ. Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις.
Pappas, Ν. (2013). Πολιτεία του Πλάτωνα: ένας οδηγός ανάγνωσης. 2η εκδ. Αθήνα: Οκτώ.
Ράμφος, Σ. (2015). Καλλίπολις ψυχή: Ανάγνωσι της Πολιτείας του Πλάτωνος : [για ένα κράτος αλήθειας και δικαιωσύνης]. Αθήνα: Αρμός.
Sayers, S. (2015). Πλάτωνος Πολιτεία: μια εισαγωγή. Αθήνα: Τόπος.
